बाबा आमटेंच्या ‘आनंद निकेतन’बाबत आमटे परिवाराचा मोठा निर्णय; 111 कोटींच्या पुनर्बांधणीसमोर आर्थिक संकट

चंद्रपूर : समाजातील उपेक्षित आणि वंचित घटकांपर्यंत शिक्षणाची संधी पोहोचावी, या व्यापक उद्देशातून ज्येष्ठ समाजसेवक स्वर्गीय बाबा आमटे यांनी सुमारे सहा दशकांपूर्वी उभारलेल्या ‘आनंद निकेतन’ या शैक्षणिक संस्थेबाबत आमटे परिवाराने महत्त्वाचा निर्णय घेण्याच्या दिशेने पाऊल टाकले आहे. संस्थेच्या शाळा आणि महाविद्यालयाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी भविष्यात एखाद्या सक्षम संस्थेकडे सोपवण्याचा विचार आमटे परिवाराकडून करण्यात येत आहे.

आनंद निकेतन ही केवळ एक शैक्षणिक संस्था नसून बाबा आमटे यांच्या सामाजिक कार्याचा आणि शैक्षणिक विचारांचा महत्त्वाचा वारसा मानला जातो. मात्र, सध्याच्या काळात संस्थेसमोर निर्माण झालेल्या आर्थिक अडचणी, जीर्ण झालेल्या इमारती आणि पायाभूत सुविधांच्या वाढत्या गरजा यामुळे व्यवस्थापनासाठी मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. या पार्श्वभूमीवर संस्थेच्या भविष्यासाठी व्यवहार्य निर्णय घेण्याची वेळ आल्याचे आमटे परिवाराने स्पष्ट केले आहे.

आनंद निकेतनची इमारत अत्यंत जीर्ण

आनंद निकेतनच्या शैक्षणिक इमारतीची अवस्था सध्या चिंताजनक झाली आहे. उधईसह इतर कारणांमुळे इमारतीच्या विविध भागांची मोठ्या प्रमाणावर पडझड झाली आहे. काही ठिकाणी बांधकामाची झीज झाल्याने विद्यार्थ्यांच्या आणि कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाला आहे.

इमारत अधिक काळ याच अवस्थेत ठेवणे धोकादायक ठरू शकते. भविष्यात एखादी दुर्घटना घडण्याची शक्यता लक्षात घेता संपूर्ण इमारतीची पुनर्बांधणी करण्याची आवश्यकता असल्याचे आमटे परिवाराने आपल्या निवेदनात नमूद केले आहे.

पुनर्बांधणीसाठी तब्बल 111 कोटींचा खर्च

आनंद निकेतनच्या इमारतीचे नूतनीकरण किंवा किरकोळ दुरुस्ती करून प्रश्न सुटणारा नसल्याचे संस्थेच्या व्यवस्थापनासमोर आले आहे. संपूर्ण इमारतीची पुनर्बांधणी करणे आवश्यक असून, त्यासाठी तब्बल 111 कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित असल्याची माहिती आमटे परिवाराने दिली आहे.

एवढ्या मोठ्या निधीची उभारणी करणे ही संस्थेसाठी सध्याच्या परिस्थितीत मोठी आर्थिक कसोटी ठरत आहे. संस्थेवर आधीपासूनच विविध आर्थिक जबाबदाऱ्या असल्याने 111 कोटी रुपयांचा अतिरिक्त खर्च स्वतःच्या माध्यमातून उचलणे सध्या शक्य नसल्याचे परिवाराने स्पष्ट केले आहे.

देणगीदारांकडून निधी उभारण्याचेही प्रयत्न

इमारतीच्या पुनर्बांधणीसाठी आवश्यक निधी उभारण्याच्या दृष्टीने विविध पर्यायांचा विचार करण्यात आला. देणगीदारांकडून मदत मिळवण्याबरोबरच इतर मार्गांनी निधी उभारण्याचे प्रयत्नही करण्यात आले. मात्र, पुनर्बांधणीसाठी आवश्यक असलेली मोठी आर्थिक रक्कम उपलब्ध करून घेण्यात अपेक्षित यश मिळाले नाही.

त्यामुळे संस्थेच्या भवितव्याचा विचार करताना केवळ सध्याच्या अडचणींवर तोडगा काढण्याऐवजी दीर्घकालीन आणि टिकाऊ पर्याय शोधण्याची गरज निर्माण झाली आहे. याच पार्श्वभूमीवर आनंद निकेतनचे व्यवस्थापन एखाद्या सक्षम संस्थेकडे सोपवण्याचा पर्याय आमटे परिवार गांभीर्याने विचारात घेत आहे.

संस्था बंद पडू नये, हाच निर्णयामागचा मुख्य उद्देश

आमटे परिवाराच्या या भूमिकेमागे आनंद निकेतनची शैक्षणिक परंपरा कायम ठेवण्याचा प्रयत्न असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे. आर्थिक अडचणींमुळे शाळा आणि महाविद्यालयाच्या कामकाजावर परिणाम होऊ नये, विद्यार्थ्यांचे शिक्षण खंडित होऊ नये आणि भविष्यात संस्था आर्थिक संकटामुळे बंद पडण्याची वेळ येऊ नये, यासाठी सक्षम व्यवस्थापनाचा पर्याय विचारात घेतला जात आहे.

विशेषतः समाजातील वंचित आणि उपेक्षित घटकांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याच्या उद्देशाने उभी राहिलेली ही संस्था असल्याने तिचे शैक्षणिक कार्य कोणत्याही परिस्थितीत सुरू राहणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे व्यवस्थापनाची जबाबदारी सक्षम संस्थेकडे देणे हा संस्थेचा वारसा संपवण्याचा नव्हे, तर तो अधिक सक्षमपणे पुढे नेण्याचा प्रयत्न असल्याचे मानले जात आहे.

आमटे परिवारासाठी भावनिकदृष्ट्याही महत्त्वाची संस्था

बाबा आमटे यांनी उभारलेल्या सामाजिक कार्याच्या विस्तृत विश्वामध्ये आनंद निकेतनचे विशेष स्थान आहे. त्यामुळे या संस्थेच्या व्यवस्थापनातून बाजूला होण्याचा निर्णय आमटे परिवारासाठी भावनिकदृष्ट्याही सोपा नाही. मात्र, सध्याची आर्थिक परिस्थिती आणि संस्थेच्या पायाभूत सुविधांची अवस्था पाहता केवळ भावनिक दृष्टिकोनातून निर्णय घेणे योग्य ठरणार नाही, अशी भूमिका परिवाराने घेतली आहे.

संस्थेचे अस्तित्व आणि विद्यार्थ्यांचे भवितव्य यांना सर्वोच्च प्राधान्य देणे आवश्यक असल्याचे परिवाराने स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे भविष्यात आनंद निकेतन अधिक सक्षमपणे चालवू शकेल, अशी संस्था किंवा व्यवस्थापन यंत्रणा शोधण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

पुढील जबाबदारी कोण घेणार?

आनंद निकेतनच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी नेमकी कोणत्या सक्षम संस्थेकडे सोपवली जाणार, याबाबत अद्याप अंतिम निर्णय झालेला नाही. मात्र, आमटे परिवाराच्या या भूमिकेमुळे या संस्थेच्या पुढील वाटचालीबाबत चर्चा सुरू झाली आहे.

बाबा आमटे यांच्या विचारांतून आणि कार्यातून निर्माण झालेली ही शैक्षणिक संस्था पुढील काळात कोणत्या स्वरूपात आणि कोणत्या व्यवस्थापनाखाली कार्यरत राहणार, याकडे चंद्रपूरसह संपूर्ण महाराष्ट्राचे लक्ष लागले आहे.

एकीकडे संस्थेचा ऐतिहासिक आणि सामाजिक वारसा, तर दुसरीकडे 111 कोटी रुपयांच्या पुनर्बांधणीचा मोठा आर्थिक भार—या दोन्हींचा समतोल साधण्याचे आव्हान सध्या आनंद निकेतनसमोर आहे. त्यामुळे संस्थेच्या शैक्षणिक कार्याला धक्का न लावता तिच्या पायाभूत सुविधांचा विकास आणि आर्थिक स्थैर्य कसे साधले जाते, हे आगामी काळात महत्त्वाचे ठरणार आहे.

आमटे परिवाराने घेतलेली ही भूमिका भावनिक वारशापेक्षा संस्थेच्या दीर्घकालीन भवितव्याला प्राधान्य देणारी असल्याचे दिसून येत आहे. आता आनंद निकेतनचा हा वारसा कोणत्या सक्षम हातात जातो आणि संस्थेच्या पुनर्बांधणीसाठी 111 कोटी रुपयांचा निधी कसा उभा राहतो, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.