20 वर्षांच्या सेवेत 40 बदल्या! IAS तुकाराम मुंढेंनाही मागे टाकणाऱ्या IPS अधिकारी डी. रूपा मौदगिल कोण?

प्रशासकीय सेवेत प्रामाणिकपणे आणि कठोरपणे काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना अनेकदा राजकीय दबाव, वरिष्ठांशी मतभेद आणि वारंवार होणाऱ्या बदल्यांना सामोरे जावे लागते. आपल्या स्पष्टवक्तेपणासाठी आणि नियमांबाबत कठोर भूमिकेसाठी चर्चेत असलेल्या महाराष्ट्रातील IAS अधिकारी तुकाराम मुंढे यांच्या कारकिर्दीत २१ वर्षांत २५ बदल्या झाल्याचे सांगितले जाते. मात्र, वारंवार बदल्यांच्या बाबतीत कर्नाटक कॅडरच्या IPS अधिकारी डी. रूपा मौदगिल यांचे नावही विशेष चर्चेत आहे. सुमारे दोन दशकांच्या सेवेत त्यांची तब्बल ४० वेळा बदली झाल्याचा दावा केला जातो.

डी. रूपा मौदगिल या केवळ वारंवार झालेल्या बदल्यांमुळे चर्चेत राहिलेल्या अधिकारी नाहीत. आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी अनेक संवेदनशील आणि उच्चप्रोफाइल प्रकरणांमध्ये कठोर भूमिका घेतली आहे. प्रभावशाली व्यक्तींविरोधातही कायद्याच्या चौकटीत कारवाई करण्याची त्यांची भूमिका आणि प्रशासनातील कथित गैरप्रकारांविरोधात आवाज उठवण्याच्या त्यांच्या शैलीमुळे त्या राष्ट्रीय पातळीवर चर्चेत आल्या.

UPSC मध्ये पहिल्याच प्रयत्नात मिळवला 43 वा क्रमांक

डी. रूपा मौदगिल यांनी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या (UPSC) परीक्षेची तयारी सुरू केली. पहिल्याच प्रयत्नात त्यांनी UPSC परीक्षा उत्तीर्ण करत ऑल इंडिया रँक ४३ मिळवला. विशेष म्हणजे, एवढा चांगला रँक मिळूनही त्यांनी भारतीय पोलीस सेवेची (IPS) निवड केली.

हैदराबाद येथील राष्ट्रीय पोलीस अकादमीत प्रशिक्षण घेत असताना त्यांनी आपल्या कामगिरीची छाप पाडली. प्रशिक्षणादरम्यान त्यांनी पाचवा क्रमांक मिळवल्याचे सांगितले जाते. त्यानंतर कर्नाटक कॅडरमध्ये IPS अधिकारी म्हणून त्यांच्या कारकिर्दीला सुरुवात झाली.

उमा भारतींविरोधातील कारवाईने मिळवली राष्ट्रीय ओळख

डी. रूपा यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक चर्चेत राहिलेल्या घटनांपैकी एक म्हणजे मध्य प्रदेशच्या तत्कालीन मुख्यमंत्री उमा भारती यांच्याशी संबंधित प्रकरण. हुबळी येथील प्रकरणात कायदेशीर प्रक्रियेनुसार उमा भारती यांच्यावर अटकेची कारवाई करण्यात आली होती. या कारवाईच्या वेळी डी. रूपा यांनी बजावलेली भूमिका त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर चर्चेत घेऊन आली.

एका प्रभावशाली राजकीय व्यक्तीविरोधात कायद्याची अंमलबजावणी करताना त्यांनी घेतलेल्या भूमिकेमुळे त्यांची प्रतिमा कडक आणि नियमांशी तडजोड न करणाऱ्या अधिकाऱ्याची बनली.

शशिकला प्रकरणामुळे कर्नाटकच्या राजकारणात खळबळ

२०१७ मध्ये बंगळुरूच्या परप्पना अग्रहार कारागृहात DIG म्हणून कार्यरत असताना डी. रूपा यांनी AIADMK नेत्या व्ही. के. शशिकला यांना तुरुंगात कथितरीत्या विशेष सुविधा दिल्या जात असल्याचा मुद्दा उपस्थित केला. कारागृहातील कथित अनियमितता आणि लाचखोरीच्या आरोपांशी संबंधित अहवालामुळे हे प्रकरण देशभर गाजले.

डी. रूपा यांनी आपल्या अहवालातून कारागृह प्रशासनातील कथित गैरप्रकारांकडे लक्ष वेधले होते. या प्रकरणानंतर त्या पुन्हा एकदा राष्ट्रीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आल्या. या प्रकरणात त्यांनी काही वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या भूमिकेवरही प्रश्न उपस्थित केल्याचे सांगितले जाते.

वारंवार बदल्या, पण भूमिकेत बदल नाही

डी. रूपा मौदगिल यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक चर्चेचा मुद्दा म्हणजे त्यांच्या झालेल्या बदल्या. सुमारे २० वर्षांच्या सेवेत तब्बल ४० वेळा त्यांची बदली झाल्याचा दावा केला जातो. मात्र, त्यांच्या प्रत्येक बदलीमागे राजकीय दबावच कारणीभूत होता, असे अधिकृतपणे प्रत्येक वेळी सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे या दाव्याकडे व्यापक चर्चेचा भाग म्हणून पाहणे महत्त्वाचे आहे.

कर्नाटकसह विविध ठिकाणी त्यांनी पोलीस आणि प्रशासनातील वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. संवेदनशील प्रकरणांमध्ये कठोर भूमिका घेणे, नियमांचे पालन करण्यावर भर देणे आणि वरिष्ठ किंवा प्रभावशाली व्यक्तींसमोरही आपली भूमिका स्पष्टपणे मांडणे, ही त्यांची कार्यशैली राहिली आहे.

‘बदली झाली तरी कर्तव्य बदलत नाही’

सरकारी सेवेत बदली हा प्रशासकीय प्रक्रियेचा एक भाग आहे. मात्र, ज्या ठिकाणी नियुक्ती मिळेल, तिथे नियमांच्या चौकटीत राहून प्रामाणिकपणे काम करणे हे अधिकाऱ्याचे कर्तव्य असल्याचा संदेश डी. रूपा यांच्या कारकिर्दीतून अधोरेखित होतो.

तुकाराम मुंढे असोत किंवा डी. रूपा मौदगिल, कठोर कार्यपद्धती आणि स्पष्ट भूमिका यामुळे चर्चेत आलेल्या अधिकाऱ्यांच्या बदल्यांकडे नेहमीच राजकीय दबावाच्या चष्म्यातून पाहिले जाते. मात्र, प्रत्येक बदलीमागील कारण वेगवेगळे असू शकते. तरीही डी. रूपा मौदगिल यांच्या कारकिर्दीतील विविध प्रसंगांनी त्यांना देशातील चर्चेत राहिलेल्या महिला IPS अधिकाऱ्यांमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे.

वारंवार बदली होऊनही आपल्या कामाच्या पद्धतीशी आणि तत्त्वांशी तडजोड न करण्याची त्यांची प्रतिमा आजही कायम आहे. त्यामुळेच डी. रूपा मौदगिल यांचा प्रशासकीय प्रवास हा केवळ ‘४० बदल्या’ या आकड्यापुरता मर्यादित न राहता, कठीण परिस्थितीतही कर्तव्य बजावण्याच्या त्यांच्या भूमिकेमुळे चर्चेचा विषय ठरतो.