भारताच्या 80व्या स्वातंत्र्यदिनी धारावीत विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नातील ‘धारावी 2.0’ची झलक

भारताचा 80वा स्वातंत्र्यदिन धारावीत यंदा नेहमीपेक्षा वेगळ्या आणि सर्जनशील पद्धतीने साजरा करण्यात आला. धारावी परिसरातील 40 हून अधिक शाळांमधील 1,000 पेक्षा जास्त विद्यार्थ्यांनी ‘मेरे सपनो की धारावी 2.0’ या उपक्रमात उत्स्फूर्त सहभाग घेतला. आंतरशालेय चित्रकला स्पर्धेसोबतच यंदा प्रथमच विज्ञान प्रदर्शनाचे आयोजन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी आपल्या कल्पनाशक्तीला वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची जोड देत भविष्यातील धारावी कशी असावी, याचे चित्र विविध कलाकृती आणि वैज्ञानिक प्रकल्पांच्या माध्यमातून मांडले.

या उपक्रमाचे आयोजन अदाणी नवभारत डेव्हलपर्स प्रायव्हेट लिमिटेड (एएनडीपीएल) यांच्या वतीने करण्यात आले. धारावी पुनर्विकास प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीसाठी एएनडीपीएल ही विशेष उद्देश कंपनी अर्थात स्पेशल पर्पज व्हेईकल (SPV) म्हणून स्थापन करण्यात आली आहे. धारावी सोशल मिशनचाही या उपक्रमात सहभाग होता.

‘मेरे सपनो की धारावी 2.0’मध्ये विद्यार्थ्यांनी केवळ सुंदर चित्रे काढण्यापुरता सहभाग मर्यादित ठेवला नाही, तर त्यांच्या दैनंदिन आयुष्याशी संबंधित समस्यांचा विचार करून भविष्यातील उपाययोजनाही मांडल्या. हरितपट्टे, स्वच्छ परिसर, स्वच्छ ऊर्जा, जलसंवर्धन, कचरा व्यवस्थापन, आरोग्य, शिक्षण आणि तंत्रज्ञान अशा विविध विषयांवर विद्यार्थ्यांनी चित्रे, रंगचित्रे, मॉडेल्स आणि वैज्ञानिक प्रकल्प सादर केले.

विशेष म्हणजे यंदाच्या उपक्रमात विज्ञान प्रदर्शनाचा समावेश करण्यात आल्यामुळे विद्यार्थ्यांना समस्या मांडण्याबरोबरच त्यावर वैज्ञानिक पद्धतीने उपाय शोधण्याची संधी मिळाली. धारावीतील दैनंदिन जीवनात भेडसावणाऱ्या पाणी, कचरा आणि ऊर्जेसारख्या प्रश्नांकडे विद्यार्थ्यांनी वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले. त्यांच्या प्रकल्पांमधून समस्या सोडवण्याची जिज्ञासा, निरीक्षणशक्ती आणि नवकल्पना दिसून आली.

‘मेरे सपनो की धारावी’ या उपक्रमाची सुरुवात जानेवारी 2025 मध्ये झाली. पहिल्याच उपक्रमाला विद्यार्थ्यांकडून मिळालेला उत्स्फूर्त प्रतिसाद लक्षात घेऊन यंदा त्याचा विस्तार करण्यात आला. चित्रकला स्पर्धेबरोबर विज्ञान प्रदर्शन आयोजित करण्यामागे विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशीलतेला वैज्ञानिक विचारांची जोड देणे हा उद्देश होता. त्यामुळे यंदाच्या आयोजनातून धारावीच्या भविष्यासंदर्भात विद्यार्थ्यांची कल्पनाशक्ती आणि त्यांची समस्या सोडवण्याची क्षमता एकाच व्यासपीठावर पाहायला मिळाली.

जवळपास 10 लाख लोकसंख्या असलेल्या धारावीचा नियोजित पुनर्विकास हा मुंबईतील महत्त्वाच्या नागरी परिवर्तनांपैकी एक मानला जात आहे. या पार्श्वभूमीवर विद्यार्थ्यांनी भविष्यातील धारावीबाबत व्यक्त केलेल्या अपेक्षांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यांच्या कल्पनांमध्ये अधिक हिरवळ, चांगली घरे, स्वच्छ रस्ते, खेळण्यासाठी मोकळ्या जागा, आधुनिक सुविधा आणि कुटुंबांसाठी अधिक चांगल्या संधी अशा अपेक्षा प्रकर्षाने दिसून आल्या.

या कार्यक्रमाला नेहरू विज्ञान केंद्राचे संचालक आणि ज्येष्ठ खगोलतज्ज्ञ अरविंद परांजपे उपस्थित होते. विद्यार्थ्यांनी विविध आव्हानांवर उपाय शोधण्याचा केलेला प्रयत्न प्रेरणादायी असल्याचे त्यांनी सांगितले. पाणी, कचरा आणि ऊर्जेसारख्या विषयांवर विद्यार्थ्यांनी सादर केलेले प्रकल्प त्यांच्या जिज्ञासू वृत्तीचे आणि चौकटीपलीकडे विचार करण्याच्या क्षमतेचे दर्शन घडवतात, असे त्यांनी नमूद केले. युवा पिढीमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करण्यासाठी अशा उपक्रमांची गरज असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.

प्रसिद्ध कलाकार आणि अॅनिमेटर धिमंत व्यास यांनीही विद्यार्थ्यांच्या कलाकृतींचे कौतुक केले. मुलांच्या कल्पनांमध्ये दिसणारा अस्सलपणा आणि आशावाद विशेष भावल्याचे त्यांनी सांगितले. कला आणि नवोन्मेषाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांनी शाश्वत, लोकाभिमुख आणि संधींनी समृद्ध धारावीचे चित्र उभे केले. आपल्या आजूबाजूचा परिसर भविष्यात कसा असावा, याची कल्पना सर्जनशीलतेच्या माध्यमातून व्यक्त करता येते, हे विद्यार्थ्यांनी दाखवून दिल्याचे त्यांनी नमूद केले.

धारावीतील प्रसिद्ध कलाकार वंदना कोरी यांनीही विद्यार्थ्यांच्या सहभागाचे कौतुक केले. भविष्यातील धारावीची कल्पना मांडताना विद्यार्थ्यांनी दाखवलेला आत्मविश्वास आणि अभिमान उल्लेखनीय असल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यांच्या मते, विद्यार्थ्यांनी आधुनिक आणि चांगल्या भविष्यासाठीच्या अपेक्षा मांडतानाच धारावीची ओळख आणि स्थानिक अस्मिता जपण्याचा प्रयत्न केला. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांना स्वतःचा आवाज मांडण्याची संधी मिळते आणि भविष्यात धारावीचे नियोजन करताना स्थानिक मुलांच्या अपेक्षांचाही विचार होऊ शकतो.

चित्रकला स्पर्धेत मॉर्निंग स्टार इंग्लिश स्कूलची यशिका कोरी विजेती ठरली. भविष्यातील धारावी तिच्या कल्पनेत कशी असेल, हे तिने आपल्या चित्रातून दाखवले. अधिक झाडे, बागा, मुलांसाठी खेळण्याच्या जागा आणि रहिवाशांना एकत्र येऊन आनंदाने राहता येतील अशी चांगली घरे, अशी तिची धारावीची कल्पना होती.

विज्ञान प्रदर्शनात बी.एस.आय.ए.एस. इंग्लिश हायस्कूलच्या शेख अलीने बाजी मारली. परिसरातील समस्यांवर विज्ञानाच्या मदतीने उपाय कसे शोधता येतील, यावर त्याने प्रकल्प सादर केला. धारावी स्वच्छ ठेवण्यासोबतच पाणी आणि ऊर्जेचा काटकसरीने वापर कसा करता येईल, याचा विचार या प्रकल्पातून करण्यात आला.

‘मेरे सपनो की धारावी’ हा उपक्रम आता विद्यार्थ्यांना आपल्या घराचा, परिसराचा आणि शहराचा भविष्यकालीन आराखडा स्वतःच्या नजरेतून मांडण्यासाठी एक व्यासपीठ देत आहे. यंदाच्या चित्रकला स्पर्धा आणि विज्ञान प्रदर्शनातून अधिक मोकळ्या जागा, स्वच्छ परिसर, उत्तम पायाभूत सुविधा, आधुनिक नागरी सुविधा आणि कुटुंबांसाठी अधिक संधी यांची अपेक्षा स्पष्टपणे पुढे आली.

दरम्यान, धारावी पुनर्विकास प्रकल्पाचा व्यापक उद्देश एकात्मिक, सुनियोजित आणि स्वयंपूर्ण नागरी वसाहत विकसित करणे हा आहे. पुनर्विकासाच्या माध्यमातून रहिवाशांचे राहणीमान सुधारण्यासोबतच पाणीपुरवठा, वीज, स्वच्छता, वाहतूक जोडणी आणि डिजिटल सेवांसारख्या नागरी सुविधांना बळकटी देण्याचे नियोजन आहे. यासोबतच स्थानिक उद्योजकता आणि उपजीविकेच्या संधी टिकवण्यालाही महत्त्व दिले जात आहे.

एएनडीपीएलच्या माध्यमातून महाराष्ट्र शासन आणि अदाणी समूहाच्या भागीदारीत धारावी पुनर्विकास प्रकल्पाची अंमलबजावणी करण्यात येत आहे. दर्जेदार गृहनिर्माणासोबत आधुनिक पायाभूत सुविधा, सुरक्षितता, स्वच्छता आणि समावेशक नागरी वातावरण निर्माण करण्यावर भर देण्यात येत आहे.

भारताच्या 80व्या स्वातंत्र्यदिनी आयोजित ‘मेरे सपनो की धारावी 2.0’ने मात्र या पुनर्विकासाच्या चर्चेला विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीची वेगळी बाजू दिली. धारावीचे भविष्य केवळ मोठ्या इमारती किंवा आधुनिक रस्त्यांमध्ये नसून स्वच्छ, सुरक्षित, हिरवेगार, वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेले आणि मुलांसाठी अधिक संधी निर्माण करणारे असावे, अशी अपेक्षा विद्यार्थ्यांच्या कलाकृती आणि वैज्ञानिक प्रकल्पांतून व्यक्त झाली. त्यामुळे ‘मेरे सपनो की धारावी 2.0’ हा उपक्रम केवळ स्पर्धा न राहता भविष्यातील धारावीची कल्पना जाणून घेण्यासाठी विद्यार्थ्यांच्या दृष्टिकोनातून उभे राहिलेले एक महत्त्वाचे व्यासपीठ ठरले.