शिक्षणमहर्षी ते राज्यपाल... डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा प्रेरणादायी प्रवास अखेर थांबला; 90 व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास
03 Aug 2026 5 Views ताज्या बातम्याकोल्हापूर : महाराष्ट्रासह देशाच्या शिक्षण क्षेत्रात अमूल्य योगदान देणारे, शिक्षणमहर्षी म्हणून ओळखले जाणारे ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ, माजी राज्यपाल आणि पद्मश्री पुरस्कार विजेते डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील (डी. वाय. पाटील) यांचे कोल्हापूर येथे निधन झाले. वयाच्या 90 व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.सामान्य शेतकरी कुटुंबातून पुढे येत देशातील एक मोठे शैक्षणिक साम्राज्य उभारणाऱ्या डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा जीवनप्रवास अनेकांसाठी प्रेरणादायी राहिला आहे. शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजातील सर्व स्तरातील विद्यार्थ्यांना संधी मिळावी, हा विचार त्यांनी आयुष्यभर जपला.
ग्रामीण भागातून सुरुवात, देशाच्या शिक्षणविश्वात मोठी ओळख
डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा जन्म 22 ऑक्टोबर 1935 रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील आंबप या छोट्याशा गावात झाला. ग्रामीण आणि साध्या वातावरणातून आलेल्या डॉ. पाटील यांनी मेहनत, दूरदृष्टी आणि सामाजिक बांधिलकीच्या जोरावर स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली.शिक्षण हे समाज बदलण्याचे सर्वात प्रभावी माध्यम आहे, या विचारातून त्यांनी आपल्या कार्याची दिशा ठरवली. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही दर्जेदार आणि आधुनिक शिक्षण मिळावे, यासाठी त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर शैक्षणिक संस्था उभारण्यास सुरुवात केली.
राजकारणातून सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात
डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी आपल्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात काँग्रेस पक्षाच्या माध्यमातून केली. स्थानिक स्वराज्य संस्थांपासून सुरू झालेला त्यांचा राजकीय प्रवास पुढे राज्याच्या राजकारणापर्यंत पोहोचला.1957 ते 1962 या काळात ते कोल्हापूरचे महापौर होते. त्यानंतर त्यांनी विधानसभेच्या राजकारणात प्रवेश केला. 1967 आणि 1972 मध्ये पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघातून ते आमदार म्हणून निवडून आले.राजकारणात सक्रिय असताना त्यांनी प्रशासन, समाजकारण आणि लोकसेवा यावर भर दिला. मात्र, पुढील काळात त्यांनी सक्रिय राजकारणापासून काहीसा दूर जात आपले संपूर्ण लक्ष शिक्षण क्षेत्राच्या विस्तारावर केंद्रित केले.
45 व्या वर्षी घेतला शिक्षण क्षेत्राचा ध्यास
राजकारणातून मिळालेला अनुभव आणि समाजासाठी काहीतरी मोठे करण्याची इच्छा यामुळे डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी शिक्षण क्षेत्रात मोठी वाटचाल सुरू केली.1983 मध्ये त्यांनी नवी मुंबईत रामराव आदिक इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (RAIT) या अभियांत्रिकी महाविद्यालयाची स्थापना केली. याच संस्थेपासून त्यांच्या शैक्षणिक साम्राज्याचा विस्तार सुरू झाला.आज त्यांच्या नावाने देशभरात अनेक शिक्षण संस्था कार्यरत आहेत. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, फार्मसी, व्यवस्थापन, आर्किटेक्चर, कृषी, नर्सिंग आणि इतर विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या.
डी. वाय. पाटील ग्रुपचा देशभर विस्तार
डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी उभारलेल्या संस्थांचे जाळे आज महाराष्ट्रातील अनेक शहरांमध्ये विस्तारले आहे. कोल्हापूर, पुणे, मुंबई, नवी मुंबई यांसह विविध ठिकाणी त्यांच्या संस्थांमधून हजारो विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत.त्यांच्या शैक्षणिक समूहामध्ये विद्यापीठे, डीम्ड युनिव्हर्सिटीज आणि विविध व्यावसायिक अभ्यासक्रमांच्या संस्था समाविष्ट आहेत.शिक्षण क्षेत्रात त्यांनी केवळ संस्था उभारल्या नाहीत, तर विद्यार्थ्यांना जागतिक दर्जाचे शिक्षण मिळावे यासाठी आधुनिक सुविधा आणि संशोधनाला प्रोत्साहन दिले.
राज्यपाल म्हणूनही बजावली महत्त्वाची भूमिका
डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या कार्याचा गौरव करत त्यांना राज्यपालपदाची जबाबदारी देण्यात आली.त्यांनी त्रिपुराचे राज्यपाल (2009 ते 2013) आणि बिहारचे राज्यपाल (2013 ते 2014) म्हणून काम पाहिले. याशिवाय काही काळ त्यांनी इतर राज्यांचा अतिरिक्त कार्यभारही सांभाळला.राज्यपाल म्हणून त्यांनी शिक्षण, सामाजिक विकास आणि प्रशासन क्षेत्रात सकारात्मक योगदान दिले.
क्रीडा क्षेत्रातील योगदानही उल्लेखनीय
शिक्षणासोबतच डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी क्रीडा क्षेत्रालाही मोठे व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले.नवी मुंबईतील डी. वाय. पाटील स्टेडियम हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे उदाहरण मानले जाते. या स्टेडियममध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने, आयपीएल सामने तसेच विविध क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन झाले आहे.क्रीडा आणि शिक्षण या दोन्ही क्षेत्रांना एकत्रित प्रोत्साहन देण्याचा त्यांचा प्रयत्न कायम राहिला.
आरोग्य क्षेत्रातही मोठे योगदान
डॉ. पाटील यांनी आरोग्य क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण काम केले. वैद्यकीय शिक्षण संस्था, रुग्णालये आणि आरोग्य सुविधा उभारून त्यांनी समाजातील विविध घटकांना मदत केली.गरजू नागरिकांना आरोग्य सेवा उपलब्ध व्हावी, यासाठी त्यांनी अनेक उपक्रम राबवले.
कुटुंबाचा सामाजिक आणि शैक्षणिक वारसा
डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा परिवारही शिक्षण, आरोग्य, उद्योग आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय आहे.त्यांचे पुत्र डॉ. संजय डी. वाय. पाटील, सतेज उर्फ बंटी पाटील, विजय डी. वाय. पाटील आणि डॉ. अजिंक्य डी. वाय. पाटील, तसेच कन्या डॉ. नंदिता पालशेतकर विविध क्षेत्रात कार्यरत आहेत.त्यांचे नातू ऋतुराज पाटील हे देखील सार्वजनिक जीवनात सक्रिय आहेत.
पद्मश्रीसह अनेक पुरस्कारांनी गौरव
शिक्षण आणि समाजसेवेतील योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने 1991 मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले.याशिवाय त्यांना देश-विदेशातील अनेक संस्थांकडून मानद डॉक्टरेट आणि विविध पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले.
एक प्रेरणादायी पर्व संपले
सामान्य कुटुंबातून येऊन शिक्षणाच्या माध्यमातून हजारो विद्यार्थ्यांचे आयुष्य घडवणाऱ्या डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाने महाराष्ट्रासह देशाच्या शिक्षण क्षेत्रात मोठी हानी झाली आहे.शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा आणि समाजसेवा या चारही क्षेत्रांमध्ये त्यांनी निर्माण केलेला वारसा पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी राहणार आहे.