बंदूक सोडून रॅम्पवर उतरल्या; बस्तरच्या ९ माजी महिला माओवाद्यांनी कोसा रेशमी पोशाखात केला रॅम्प वॉक

बस्तरच्या घनदाट जंगलात कधीकाळी हातात बंदूक घेऊन हिंसाचाराच्या मार्गावर चाललेल्या नऊ माजी महिला माओवाद्यांनी आता शांतता, आत्मविश्वास आणि सन्मानाच्या नव्या आयुष्याची वाट निवडली आहे. याच बदलाचे प्रेरणादायी दर्शन रायपूरमध्ये पाहायला मिळाले. राष्ट्रीय हातमाग दिनानिमित्त आयोजित राज्यस्तरीय विणकर परिषदेत या नऊ महिलांनी पारंपरिक छत्तीसगडी हातमाग आणि कोसा रेशीम पोशाख परिधान करून आत्मविश्वासाने रॅम्प वॉक केला. त्यांच्या या अनोख्या सहभागाने कार्यक्रमातील उपस्थितांचे लक्ष वेधून घेतले.

७ ऑगस्ट रोजी रायपूरमध्ये राष्ट्रीय हातमाग दिनानिमित्त राज्यस्तरीय विणकर परिषदेचे आयोजन करण्यात आले होते. या कार्यक्रमात छत्तीसगडच्या पारंपरिक वस्त्रोद्योगाला प्रोत्साहन देण्यासोबतच समाजाच्या मुख्य प्रवाहात परतलेल्या महिलांना नव्या संधी उपलब्ध करून देण्याचा संदेश देण्यात आला. त्याच पार्श्वभूमीवर माजी महिला माओवाद्यांचा रॅम्प वॉक हा कार्यक्रमाचा विशेष आकर्षण ठरला.

जंगलातील बंदुकीपासून रॅम्पवरील आत्मविश्वासापर्यंतचा प्रवास

या नऊ महिलांनी गेल्या दीड वर्षाच्या कालावधीत माओवादी चळवळीचा मार्ग सोडून आत्मसमर्पण केले आहे. त्यापैकी सात महिलांनी हैदराबाद येथे आत्मसमर्पण केले, तर एका महिलेने छत्तीसगडमधील सुकमा येथे आणि आणखी एका महिलेने तेलंगणातील मुलुगू येथे आत्मसमर्पण केले.

एकेकाळी बस्तरच्या दुर्गम आणि घनदाट जंगलांमध्ये माओवादी चळवळीत सक्रिय असलेल्या या महिलांसाठी रॅम्प वॉकचा अनुभव पूर्णपणे वेगळा होता. हातात बंदुकीऐवजी हातमागाच्या कापडांनी तयार केलेले आकर्षक पोशाख आणि चेहऱ्यावर आत्मविश्वास घेऊन त्यांनी रॅम्पवर पाऊल ठेवले. त्यांच्या या प्रवासातून हिंसाचाराचा मार्ग सोडून मुख्य प्रवाहातील आयुष्य स्वीकारण्याचा संदेश देण्यात आला.

मुंबईतील तज्ज्ञांकडून सात दिवसांचे विशेष प्रशिक्षण

रॅम्प वॉकसाठी या महिलांना विशेष प्रशिक्षण देण्यात आले होते. मुंबईतील व्यावसायिक व्यक्तिमत्त्व विकास तज्ज्ञांनी त्यांच्यासाठी सात दिवसांचे प्रशिक्षण आयोजित केले. या प्रशिक्षणामध्ये रॅम्प वॉक करण्याची पद्धत, व्यक्तिमत्त्व विकास, पोशाखाची निवड, स्टेजवर वावरण्याची शैली तसेच व्यासपीठावर आत्मविश्वासाने बोलण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले.

जंगलातील संघर्षमय आयुष्यातून बाहेर पडलेल्या या महिलांसाठी हे प्रशिक्षण केवळ फॅशन शोची तयारी नव्हती, तर नव्या आयुष्याशी जुळवून घेण्याच्या प्रक्रियेतील एक महत्त्वाचा टप्पा होता. स्वतःकडे आणि समाजाकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन बदलण्यासही या उपक्रमाची मदत झाल्याचे सांगण्यात आले.

या कार्यक्रमाला छत्तीसगडचे मुख्यमंत्री विष्णूदेव साई उपस्थित होते. त्यांनी या महिलांशी संवाद साधत त्यांच्या अनुभवांची माहिती घेतली. आत्मसमर्पण केल्यानंतर त्या कोणत्या प्रकारे नव्या जीवनाचा स्वीकार करत आहेत, त्यांच्या भविष्यातील अपेक्षा काय आहेत आणि त्यांना कोणत्या संधींची आवश्यकता आहे, याबाबतही त्यांनी चर्चा केली.

पूनम ज्योतीसाठी आयुष्यातील अविस्मरणीय क्षण

या नऊ महिलांपैकी आठ महिला सुकमा जिल्ह्यातील असून एक महिला बिजापूर जिल्ह्यातील आहे. सुकमा जिल्ह्यातील एलमागुंडा गावातील २२ वर्षीय पूनम ज्योती हिच्यासाठी रायपूरमधील हा अनुभव विशेष ठरला.

पूनम ज्योतीने गेल्या वर्षी डिसेंबरमध्ये हैदराबाद येथे आत्मसमर्पण केले होते. त्यानंतर तिच्या आयुष्यात अनेक बदल घडले. कधीकाळी जंगलातील संघर्षपूर्ण जीवन जगणाऱ्या ज्योतीने प्रथमच अशा सार्वजनिक कार्यक्रमात सहभागी होत रॅम्पवर चालण्याचा अनुभव घेतला.

‘माझ्या आयुष्यात असे काही घडेल, याची मी कधीच कल्पना केली नव्हती,’ अशा शब्दांत तिने या अनुभवाबद्दल भावना व्यक्त केल्या. माओवादी चळवळ सोडल्यानंतर आपले आयुष्य पूर्णपणे बदलले असून आता नव्या आशेने पुढे जाण्याची संधी मिळत असल्याचेही तिने सांगितले.

‘फॅशन शो काय असतो, हेही माहिती नव्हते’

या नऊ महिलांपैकी २८ वर्षीय एका महिलेनेही आपल्या आयुष्यातील बदलाबद्दल भावना व्यक्त केल्या. जंगलात घालवलेल्या आयुष्यात तिने कधीही फॅशन शो पाहिला नव्हता. रॅम्प वॉक करणे तर दूरच, अशा कार्यक्रमाचा भाग होण्याची कल्पनाही तिने केली नव्हती.

मात्र, हिंसाचाराचा मार्ग सोडल्यानंतर मिळालेले शांततामय आणि सन्मानाचे आयुष्य तिच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असल्याचे तिने सांगितले. रॅम्पवर चालताना मिळालेला आत्मविश्वास आणि उपस्थितांकडून मिळालेला प्रतिसाद हा तिच्यासाठी नव्या जीवनाची जाणीव करून देणारा अनुभव ठरला.

हातमागाच्या माध्यमातून नव्या आयुष्याला दिशा

या कार्यक्रमाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे पारंपरिक छत्तीसगडी हातमाग आणि कोसा रेशीम वस्त्रांचे सादरीकरण. छत्तीसगडच्या स्थानिक विणकरांनी तयार केलेल्या पारंपरिक पोशाखांमध्ये या महिलांनी रॅम्प वॉक केला. त्यामुळे आत्मसमर्पण केलेल्या महिलांच्या पुनर्वसनासोबतच स्थानिक हातमाग उद्योग आणि पारंपरिक वस्त्रसंस्कृतीलाही प्रोत्साहन मिळाले.

सरकारच्या पुनर्वसन प्रक्रियेतून मुख्य प्रवाहात परतलेल्या व्यक्तींना रोजगार, कौशल्य प्रशिक्षण आणि सन्मानाने जगण्याच्या संधी उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे मानले जाते. या उपक्रमाने त्याच दिशेने एक वेगळा आणि सकारात्मक संदेश दिला.

बंदुकीऐवजी आत्मविश्वासाची वाट

बस्तरमधील नक्षलवादाच्या पार्श्वभूमीवर या नऊ महिलांचा प्रवास अनेक अर्थांनी महत्त्वाचा ठरत आहे. संघर्ष आणि हिंसाचाराच्या वातावरणातून बाहेर पडून त्यांनी आत्मसमर्पण केले आणि आता समाजाच्या मुख्य प्रवाहात नव्या ओळखीने उभे राहण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे.

रायपूरच्या रॅम्पवर कोसा रेशमी पोशाखात चालताना त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसणारा आत्मविश्वास हा त्यांच्या बदललेल्या आयुष्याचे प्रतीक ठरला. कधीकाळी बंदूक हाती घेणाऱ्या या महिला आता शांतता, कौशल्य, रोजगार आणि सन्मानाच्या माध्यमातून आपले भविष्य घडवण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहेत.