सेमीकंडक्टर क्षेत्रात भारताची मोठी झेप; काही वर्षांत व्यावसायिक उत्पादनापर्यंत मजल

सेमीकंडक्टर क्षेत्रात भारताची मोठी झेप; काही वर्षांत व्यावसायिक उत्पादनापर्यंत मजल

‘ज्या कामासाठी जगाला दशके लागली, ते भारताने काही वर्षांत केले’; सेमीकॉन इंडिया-२०२६मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा दावा

नवी दिल्ली : सेमीकंडक्टर उद्योग उभारणे ही दीर्घकालीन आणि अत्यंत गुंतागुंतीची प्रक्रिया मानली जाते. चिप डिझाइनपासून उत्पादन, उपकरणे, कच्चा माल, पॅकेजिंग आणि टेस्टिंगपर्यंत संपूर्ण व्यवस्था उभी करण्यासाठी अनेक देशांना अनेक दशके लागली आहेत. मात्र, भारताने या क्षेत्रात अल्पावधीत मोठी प्रगती केली असून, इतर देशांना ज्या कामासाठी दोन-तीन दशके लागली, ते भारताने काही वर्षांत साध्य केले, असा दावा पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केला. नवी दिल्लीतील यशोभूमी कन्व्हेन्शन सेंटर येथे ‘सेमीकॉन इंडिया-२०२६’च्या उद्घाटनप्रसंगी ते बोलत होते.

भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्रातील प्रवासाला २०२२ मध्ये आयोजित पहिल्या ‘सेमीकॉन इंडिया’पासून वेग मिळाला. त्या वेळी देशात सेमीकंडक्टर उद्योगासाठी आवश्यक धोरण आणि प्रकल्पांबाबत चर्चा सुरू झाली. त्यानंतर प्रकल्पांना मंजुरी, भूमिपूजन आणि पायलट उत्पादन रेषा अशा टप्प्यांतून भारताची वाटचाल झाली. गेल्या वर्षी देशातील काही युनिट्समधून टेस्ट चिप्स आणि नमुने तयार होण्यास सुरुवात झाली. आता भारत व्यावसायिक उत्पादनाच्या टप्प्यावर पोहोचला असल्याचे मोदी यांनी सांगितले.

मोहाली, सुरतमधील उत्पादनाकडे लक्ष

भारतामध्ये तयार होणाऱ्या चिप्स देशांतर्गत तसेच जागतिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यास सुरुवात झाली असल्याचे पंतप्रधानांनी नमूद केले. मोहाली आणि सुरत येथील आणखी दोन प्लांटमध्ये व्यावसायिक उत्पादन सुरू होत असल्याचेही त्यांनी सांगितले. त्यामुळे भारतातील सेमीकंडक्टर उद्योग केवळ धोरण आणि गुंतवणुकीपुरता मर्यादित न राहता उत्पादनाच्या टप्प्यात प्रवेश करत असल्याचा केंद्र सरकारचा दावा आहे.

मात्र, सेमीकंडक्टर उद्योग उभारण्यासाठी केवळ कारखाने उभारणे पुरेसे नसल्याचे मोदी यांनी स्पष्ट केले. या क्षेत्रासाठी उच्च दर्जाचे तंत्रज्ञान, कुशल मनुष्यबळ, संशोधन, डिझाइन क्षमता, उपकरणे, साहित्य आणि टेस्टिंग यांचा समन्वय आवश्यक असतो. त्यामुळे भारताने एकाच वेळी चिप डिझाइन, उत्पादन, उपकरणनिर्मिती, मटेरियल इकोसिस्टम आणि टेस्टिंग क्षमतेवर भर दिल्याचे त्यांनी सांगितले.

‘फॅब’पासून डिझाइनपर्यंत संपूर्ण इकोसिस्टम

सेमीकंडक्टर उद्योगातील जागतिक स्पर्धा केवळ चिप तयार करण्यापुरती मर्यादित नसून संपूर्ण मूल्यसाखळीवर केंद्रित आहे. त्यामुळे भारतात उत्पादन क्षमता निर्माण करण्याबरोबरच देशांतर्गत डिझाइन आणि बौद्धिक संपदा विकसित करण्यावरही भर देण्यात येत आहे.

भारताच्या पुढील टप्प्यात फॅबलेस कंपन्यांना, स्टार्टअप्सना आणि देशातच बौद्धिक संपदा विकसित करणाऱ्या कंपन्यांना प्रोत्साहन देण्याचे उद्दिष्ट आहे. आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांना भारतीय स्टार्टअप्स, डिझाइन कंपन्या आणि ओसीआय-मालकीच्या कंपन्यांसोबत सहकार्य करण्याची परवानगी देण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. आतापर्यंत १२ प्रकल्पांना मंजुरी मिळाल्याचे पंतप्रधानांनी सांगितले.

सेमीकॉन २.०साठी १३.५ अब्ज डॉलरचा टप्पा

भारताच्या सेमीकंडक्टर मिशनचा दुसरा टप्पा सुरू करण्यात आला आहे. पहिल्या टप्प्याचा आकार सुमारे ८ अब्ज डॉलर होता, तर दुसऱ्या टप्प्यासाठी १३.५ अब्ज डॉलरपर्यंतचा आकार निश्चित करण्यात आल्याचे मोदी यांनी सांगितले. केंद्र सरकारने जुलै २०२६मध्ये ‘Semicon 2.0’ला मंजुरी देताना सेमीकंडक्टर डिझाइन आणि उत्पादन परिसंस्था मजबूत करण्यासाठी १.२७ लाख कोटी रुपयांच्या एकूण तरतुदीची घोषणा केली होती.

या दुसऱ्या टप्प्यात केवळ उत्पादन क्षमता वाढवण्याऐवजी सेमीकंडक्टरच्या संपूर्ण परिसंस्थेचा विस्तार करण्यावर भर दिला जाणार आहे. डिझाइन, उत्पादन, पॅकेजिंग, संशोधन-विकास आणि कुशल मनुष्यबळ या क्षेत्रांना जोडून भारताला जागतिक सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळीत अधिक महत्त्वाची भूमिका मिळवून देण्याचा प्रयत्न या धोरणातून केला जात आहे.

‘टेप-आउट’चे उदाहरण देत पुढील वाटचालीचे संकेत

सेमीकंडक्टर उद्योगातील ‘टेप-आउट’ या संकल्पनेचा संदर्भ देत मोदी यांनी भारताच्या पुढील वाटचालीचे उदाहरण स्पष्ट केले. चिपचे डिझाइन पूर्ण झाल्यानंतर ती उत्पादनासाठी पाठवण्याच्या टप्प्याला ‘टेप-आउट’ म्हटले जाते. मात्र, त्या टप्प्यानंतर काम संपत नाही. त्याच वेळी पुढील आवृत्तीच्या चिपवर काम सुरू होते. भारताची सेमीकंडक्टर क्षेत्रातील वाटचालही याच पद्धतीने सातत्याने पुढे जात असल्याचे त्यांनी सांगितले.

कुशल मनुष्यबळ आणि संशोधनावर भर

सेमीकंडक्टर उद्योगाच्या विस्तारासाठी मनुष्यबळ हा महत्त्वाचा घटक आहे. भारतात सेमीकंडक्टर क्षेत्राशी संबंधित कौशल्य प्रशिक्षणाचा विस्तार करण्यात येत आहे. पंतप्रधानांनी भारतात संशोधन करणाऱ्या तरुणांनी पुढे यावे तसेच परदेशात संशोधन करणाऱ्या भारतीय तरुणांनीही प्रगत तंत्रज्ञानाच्या विकासात योगदान द्यावे, असे आवाहन केले. उद्योगांनी देशातील संशोधन-विकासाचे नेतृत्व करावे, असेही त्यांनी म्हटले.

दरम्यान, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या वापरामुळे जागतिक स्तरावर सेमीकंडक्टरची मागणी वाढत असल्याचे पंतप्रधानांनी अधोरेखित केले. गेल्या दोन वर्षांत जागतिक सेमीकंडक्टर बाजारपेठेत २० टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली असून, या वाढीचा मोठा हिस्सा एआयमुळे निर्माण झालेल्या मागणीशी संबंधित असल्याचे त्यांनी सांगितले.

‘सेमीकॉन इंडिया-२०२६’ हा कार्यक्रम १७ ते १९ सप्टेंबरदरम्यान नवी दिल्लीतील यशोभूमी येथे आयोजित करण्यात आला आहे. जागतिक सेमीकंडक्टर परिसंस्थेतील कंपन्या, सरकार, संशोधन संस्था, स्टार्टअप्स आणि उद्योग क्षेत्राला एका व्यासपीठावर आणण्याचा या कार्यक्रमाचा उद्देश आहे.

भारताने धोरणनिर्मितीपासून प्रत्यक्ष उत्पादनापर्यंतचा प्रवास तुलनेने कमी कालावधीत पूर्ण केल्याचे पंतप्रधानांनी अधोरेखित केले. आता पुढील आव्हान केवळ उत्पादन वाढवण्याचे नसून डिझाइन, संशोधन, मनुष्यबळ, उपकरणे, साहित्य आणि बौद्धिक संपदा यांना जोडणारी व्यापक आणि टिकाऊ सेमीकंडक्टर परिसंस्था उभारण्याचे आहे. भारताच्या सेमीकंडक्टर मिशनचा दुसरा टप्पा याच दिशेने पुढील पाऊल ठरणार आहे.