खरीप उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता; सोयाबीन, कडधान्यांना सर्वाधिक फटका

खरीप उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता; सोयाबीन, कडधान्यांना सर्वाधिक फटका

पावसाअभावी राज्यातील अनेक भागांत पिके करपली; एकूण उत्पादन ५० टक्क्यांहून कमी राहण्याचा प्राथमिक अंदाज, सप्टेंबरअखेर कृषी विभागाचा अधिकृत अंदाज

मुंबई : राज्यात यंदाच्या खरीप हंगामावर पावसाच्या अनियमिततेचा मोठा परिणाम झाला असून, खरीप पिकांचे एकूण उत्पादन ५० टक्क्यांहून कमी राहण्याचा प्राथमिक अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. राज्याच्या बहुतांश भागात पावसाअभावी पिके वाळून गेल्याने या पिकांना आता परतीच्या पावसाचा फारसा फायदा होणार नाही. दरम्यान, कृषी विभागाकडून खरीप हंगामातील उत्पादनाचा पहिला अधिकृत अंदाज सप्टेंबरअखेर जाहीर करण्यात येणार आहे. मात्र, परतीचा पाऊस चांगला झाल्यास उशिराने काढणीला येणाऱ्या तूर आणि कापूस या पिकांना काही प्रमाणात दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे. 

यंदा राज्यात सरासरीच्या तुलनेत खरीप हंगामातील पेरणीमध्ये सुमारे ५ ते ७ टक्क्यांची घट झाली आहे. राज्यात एकूण सुमारे १ कोटी ३९ लाख ६ हजार ७६ हेक्टर क्षेत्रावर खरीप पिकांची पेरणी झाली. त्यामध्ये सोयाबीन हे प्रमुख पीक असून, सुमारे ४९ लाख ६३ हजार ९३३ हेक्टर क्षेत्रावर सोयाबीनची पेरणी करण्यात आली. मात्र, अपवाद वगळता राज्यातील सोयाबीन पिकाला मोठा फटका बसला आहे. सिंचनाची सुविधा असलेल्या भागातही मागील वर्षांच्या तुलनेत अपेक्षित उत्पादन मिळण्याची शक्यता कमी असल्याचे कृषी विभागाच्या प्राथमिक आढाव्यातून दिसून येत आहे. 

सोयाबीन उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता

महाराष्ट्रातील अनेक भागांत सोयाबीन हे खरीप हंगामातील प्रमुख नगदी पीक आहे. मागील काही वर्षांत राज्यात सरासरी सुमारे १०० लाख टन सोयाबीनचे उत्पादन होत असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. यंदा मात्र पावसातील खंड, पिकांच्या वाढीवर झालेला परिणाम आणि अनेक भागांत पिके करपल्यामुळे सोयाबीन उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता आहे.

पावसावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये परिस्थिती अधिक गंभीर आहे. पिकाच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर पुरेसा पाऊस न मिळाल्याने अनेक ठिकाणी सोयाबीनची वाढ खुंटली आहे. काही ठिकाणी पीक पूर्णपणे वाळून गेले आहे. त्यामुळे आता परतीचा पाऊस झाला तरी आधीच नुकसान झालेल्या सोयाबीन पिकाला त्याचा फायदा होण्याची शक्यता नाही. 

मूग, उडीदसह कडधान्यांनाही फटका

सोयाबीननंतर राज्यात मूग आणि उडीद या कमी कालावधीच्या कडधान्यांची मोठ्या प्रमाणावर पेरणी केली जाते. मात्र, पावसाने ओढ दिल्यामुळे या पिकांनाही मोठा फटका बसला आहे. अनेक भागांत कडधान्यांची पिके जळून गेल्याचे कृषी विभागाच्या प्राथमिक निरीक्षणातून स्पष्ट झाले आहे.

खरीप ज्वारी, बाजरी, नाचणी आणि वरई यांसारख्या तृणधान्यांची परिस्थितीही फारशी वेगळी नाही. पावसाचे सातत्य न राहिल्याने या पिकांच्या वाढीवर परिणाम झाला आहे. त्यामुळे खरीप हंगामातील प्रमुख पिकांच्या उत्पादनात एकाच वेळी घट होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. 

भाताच्या उत्पादनावरही परिणाम

राज्यात कोकण किनारपट्टी, सह्याद्रीच्या डोंगररांगा तसेच विदर्भातील काही भागांमध्ये भाताची लागवड केली जाते. यंदा या भागांमध्येही पावसाने अनेक ठिकाणी ओढ दिली. परिणामी भाताच्या वाढीवर परिणाम झाला आहे.

पूर्व विदर्भातील काही भागांत पावसाची स्थिती तुलनेने चांगली राहिली असली तरी तेथेही भाताचे अपेक्षित उत्पादन होण्याची शक्यता कमी असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे कोकणापासून विदर्भापर्यंत भात पिकालाही पावसाच्या अनियमिततेचा फटका बसला आहे. 

भातासाठी पिकाच्या वाढीच्या काळात पुरेसा पाऊस आणि योग्य वेळी उपलब्ध होणारे पाणी महत्त्वाचे असते. यंदा पावसातील खंडामुळे काही भागांत पिकांची वाढ अपेक्षेप्रमाणे झाली नाही. त्यामुळे उत्पादनातील घट केवळ पावसावर अवलंबून असलेल्या भागापुरती मर्यादित राहणार नसल्याचे चित्र आहे.

परतीच्या पावसाकडून तूर, कापसाला अपेक्षा

दरम्यान, मोसमी पावसाने राज्यातून परतीचा प्रवास सुरू केला आहे. सोमवारपासून राज्यातील काही भागांत पाऊस झाला. हा पाऊस आधीच वाळून गेलेल्या पिकांना वाचवू शकणार नसला तरी उशिराने काढणीला येणाऱ्या तूर आणि कापूस पिकांसाठी तो महत्त्वाचा ठरू शकतो.

यंदा तुरीची सुमारे १२ लाख हेक्टर, तर कापसाची सुमारे ३८ लाख हेक्टर क्षेत्रावर पेरणी झाली आहे. या दोन्ही पिकांची लागवड प्रामुख्याने मराठवाडा आणि विदर्भात केली जाते. ज्या ठिकाणी सिंचनाची सुविधा आहे आणि तूर-कापसाचे पीक अद्याप जिवंत आहे, तेथे परतीच्या पावसाचा काही प्रमाणात फायदा होऊ शकतो. 

मात्र, पावसाच्या कमतरतेमुळे या पिकांच्या वाढीवरही परिणाम झाला आहे. त्यामुळे परतीचा पाऊस झाला तरी तूर आणि कापसाचे उत्पादन सरासरी पातळीवर पोहोचेलच, असे चित्र नाही. पिके ज्या अवस्थेत आहेत, त्यावरच पुढील उत्पादन मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणार आहे.

सप्टेंबरअखेर अधिकृत अंदाज

राज्याच्या बहुतांश भागातील पिके पावसाअभावी वाळून गेली असल्याने शेतकऱ्यांच्या हाती अपेक्षित उत्पादन येणार नसल्याचे प्राथमिक चित्र आहे. दुसरीकडे, सिंचनाची सुविधा असलेल्या भागांमध्ये परिस्थिती तुलनेने चांगली असल्याचे कृषी विभागाकडून सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे राज्याच्या एकूण खरीप उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. 

कृषिमंत्री दत्तात्रय भरणे यांनी कृषी विभागाकडून सप्टेंबरअखेर खरीप हंगामाचा पहिला अधिकृत अंदाज जाहीर केला जाईल, अशी माहिती दिली आहे. त्यामुळे सध्या व्यक्त करण्यात येत असलेला ५० टक्क्यांहून अधिक उत्पादनघटीचा अंदाज हा प्राथमिक स्वरूपाचा असून, अंतिम आकडेवारी कृषी विभागाच्या अधिकृत पाहणीनंतर स्पष्ट होणार आहे. 

यंदाच्या खरीप हंगामात पेरणीचे क्षेत्र काही प्रमाणात घटले आणि त्यानंतर पिकांच्या वाढीच्या काळात पावसाची अनिश्चितता राहिली. सोयाबीन, मूग, उडीद, ज्वारी, बाजरी, नाचणी, वरई आणि भात या पिकांना विविध भागांत फटका बसला आहे. तूर आणि कापूस या पिकांसाठी मात्र हंगामाच्या अखेरीस होणारा परतीचा पाऊस काही प्रमाणात महत्त्वाचा ठरू शकतो. त्यामुळे आगामी काही दिवसांतील पावसाची स्थिती आणि सप्टेंबरअखेर जाहीर होणारा कृषी विभागाचा अधिकृत अंदाज याकडे शेतकरी आणि कृषी क्षेत्राचे लक्ष लागले आहे.