भारताची पहिली बालकलाकार कोण? दादासाहेब फाळकेंच्या लेकीने वयाच्या 6 व्या वर्षी गाजवला पडदा

आजच्या काळात बालकलाकार हे मनोरंजनसृष्टीतील महत्त्वाचे चेहरे बनले आहेत. छोट्या पडद्यापासून मोठ्या पडद्यापर्यंत अनेक बालकलाकार आपल्या अभिनयाने प्रेक्षकांच्या मनात वेगळी जागा निर्माण करताना दिसतात. काही कलाकार तर अगदी लहान वयातच मोठी लोकप्रियता मिळवतात. मात्र, भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात बालकलाकार म्हणून पडद्यावर दिसणाऱ्या पहिल्या कलाकाराबद्दल तुम्हाला माहिती आहे का? विशेष म्हणजे, या कलाकाराचा संबंध थेट भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या जनकाशी जोडलेला आहे.

भारतीय सिनेमातील पहिली बालकलाकार म्हणून मंदाकिनी आठावले यांचं नाव घेतलं जातं. त्या दुसऱ्या-तिसऱ्या कुणी नसून भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक मानले जाणारे दादासाहेब फाळके यांच्या कन्या होत्या. भारतीय चित्रपटसृष्टी आकार घेत असतानाच एका चिमुकल्या मुलीने पडद्यावर बालकृष्णाची भूमिका साकारत प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेतले होते.

वयाच्या अवघ्या 6-7व्या वर्षी पडद्यावर पदार्पण

भारतात मूकपटांचा काळ सुरू असताना दादासाहेब फाळके यांनी अनेक प्रयोग करत भारतीय सिनेमाची पायाभरणी केली. याच काळात 1918 मध्ये त्यांनी ‘श्री कृष्ण जन्म’ हा मूकपट तयार केला. या चित्रपटात बालकृष्णाची भूमिका साकारण्यासाठी त्यांनी स्वतःची मुलगी मंदाकिनी हिची निवड केली.

त्यावेळी मंदाकिनीचं वय अवघं सहा ते सात वर्षांच्या आसपास होतं. एवढ्या लहान वयात कॅमेऱ्यासमोर उभं राहून तिने अभिनय केला. त्याकाळी चित्रपटांमध्ये आजच्यासारखी संवादफेक, अत्याधुनिक ध्वनीव्यवस्था किंवा तंत्रज्ञान उपलब्ध नव्हतं. त्यामुळे चेहऱ्यावरील हावभाव, देहबोली आणि हालचालींच्या माध्यमातूनच व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवावी लागत होती.

मंदाकिनीने बालकृष्णाची भूमिका इतक्या प्रभावीपणे साकारली की तिचं काम प्रेक्षकांच्या लक्षात राहिलं. चित्रपटगृहात पडद्यावर बालकृष्णाच्या रूपात एका लहान मुलीला पाहून अनेक प्रेक्षक भावूक होत असत. काही प्रेक्षक पडद्यासमोर हात जोडत असल्याचे उल्लेखही या काळाच्या आठवणींमध्ये आढळतात.

‘कालिया मर्दन’मधून पुन्हा बालकृष्ण

‘श्री कृष्ण जन्म’नंतर दादासाहेब फाळके यांनी 1919 मध्ये ‘कालिया मर्दन’ हा मूकपट तयार केला. या चित्रपटातही मंदाकिनीने बालकृष्णाची भूमिका साकारली.

‘कालिया मर्दन’ हा त्या काळातील महत्त्वाच्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातो. या चित्रपटात बालकृष्ण आणि कालिया नागाशी संबंधित प्रसंग दाखवण्यात आले होते. मंदाकिनीच्या चेहऱ्यावरील भाव, तिच्या हालचाली आणि कृष्णाच्या व्यक्तिरेखेतील निरागसता यामुळे प्रेक्षकांनी तिच्या अभिनयाला मोठी पसंती दिली.

विशेष म्हणजे, त्या काळातील मर्यादित तंत्रज्ञानाच्या पार्श्वभूमीवर या चित्रपटात काही कल्पक कॅमेरा इफेक्ट्सचाही वापर करण्यात आला होता. एका प्रसंगात मंदाकिनीच्या चेहऱ्यातून हळूहळू भगवान कृष्णाचं रूप साकारताना दाखवण्यात आलं होतं. आजच्या डिजिटल इफेक्ट्सच्या युगात हे सहज शक्य वाटत असलं, तरी शंभर वर्षांपूर्वी असा प्रयोग करणं ही मोठी तांत्रिक कल्पकता होती.

वडिलांकडूनच अभिनयाचे धडे

मंदाकिनीच्या अभिनयामागे तिचे वडील दादासाहेब फाळके यांचं मोठं योगदान होतं. उपलब्ध आठवणींनुसार, दादासाहेब स्वतः आपल्या मुलीला अभिनयाचे बारकावे शिकवत असत.

आरशासमोर उभं राहून राग, प्रेम, भीती आणि आनंद यांसारखे विविध भाव चेहऱ्यावर कसे आणायचे, याचा सराव ते मंदाकिनीकडून करून घेत असत. कॅमेऱ्यासमोर अभिनय करताना कोणत्या प्रकारे हालचाल करायची आणि चेहऱ्यावरील भाव कसे व्यक्त करायचे, याचं प्रशिक्षणही त्यांनी तिला दिलं.

शूटिंगच्या वेळी दादासाहेब कॅमेऱ्यामागे उभे राहून जे हावभाव करत, त्याच पद्धतीने मंदाकिनी कॅमेऱ्यासमोर अभिनय करत असे. दादासाहेबांनी ‘स्टार्ट’ म्हटलं की अभिनय सुरू करायचा आणि ‘स्टॉप’ म्हटलं की थांबायचं, अशा पद्धतीने शूटिंग होत असे.

फाळकेंच्या सेटवर कडक शिस्त

दादासाहेब फाळके हे आपल्या कामाबाबत अत्यंत शिस्तप्रिय होते. त्यांच्या घरात आणि शूटिंगच्या सेटवरही शिस्तीला मोठं महत्त्व होतं. मुलांना विनाकारण आरशासमोर उभं राहण्याची किंवा सेटवर इकडे-तिकडे फिरण्याची परवानगी नसे.

मुलांकडून चूक झाल्यास त्यांना शिक्षा केली जात असल्याच्या आठवणीही सांगितल्या जातात. पाठीवर पाण्याचं भांडं ठेवून वाकण्याची शिक्षा दिली जात असे आणि त्या भांड्यातील पाण्याचा एक थेंबही खाली सांडू नये, अशी अट असे. या प्रसंगातून त्या काळातील चित्रपट निर्मितीच्या वातावरणातील शिस्तीची कल्पना येते.

शूटिंगच्या वेळी सुविधा नव्हत्या

आजच्या काळात चित्रपट निर्मितीसाठी अत्याधुनिक कॅमेरे, मेकअप आर्टिस्ट, व्हिज्युअल इफेक्ट्स आणि इतर अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत. मात्र, शंभर वर्षांपूर्वी परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी होती.

मूकपटांच्या काळात तांत्रिक साधनांची मोठी कमतरता होती. कॅमेरा, प्रकाशयोजना, मेकअप आणि सेट डिझाइन या सर्व गोष्टी मर्यादित साधनांमध्ये कराव्या लागत. मंदाकिनीचा मेकअप तिचे मामा करत असल्याचाही उल्लेख आढळतो.

अशा परिस्थितीत एका लहान मुलीने कॅमेऱ्यासमोर उभं राहून साकारलेली भूमिका प्रेक्षकांच्या मनात घर करून गेली, ही त्या काळातील उल्लेखनीय बाब मानली जाते.

‘लंका दहन’मध्येही सहभाग

मंदाकिनीचा सहभाग केवळ ‘श्री कृष्ण जन्म’ आणि ‘कालिया मर्दन’पुरता मर्यादित नव्हता. दादासाहेब फाळके यांच्या ‘लंका दहन’ या 1917 मध्ये प्रदर्शित झालेल्या मूकपटातही तिने लहान-मोठ्या प्रसंगांमध्ये भूमिका केल्याचे सांगितले जाते.

मात्र ‘श्री कृष्ण जन्म’ आणि ‘कालिया मर्दन’ या चित्रपटांमुळे मंदाकिनीला विशेष ओळख मिळाली. बालकृष्णाच्या भूमिकेमुळे ती त्या काळातील प्रेक्षकांच्या लक्षात राहिली आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सुरुवातीच्या बालकलाकारांपैकी एक म्हणून तिचं नाव इतिहासात नोंदवलं गेलं.

प्रसिद्धी मिळूनही फिल्मी करिअर अल्पकाळ

विशेष म्हणजे, एवढ्या लहान वयात लोकप्रियता मिळाल्यानंतरही मंदाकिनीचा चित्रपटसृष्टीतील प्रवास फार मोठा ठरला नाही. वयाच्या सुमारे 14व्या वर्षी तिचं लग्न डॉक्टर आठावले यांच्याशी झालं.

लग्नानंतर मंदाकिनी नाशिकमध्ये राहू लागल्या आणि हळूहळू त्यांनी चित्रपटसृष्टीपासून स्वतःला दूर केलं. स्टुडिओ, कॅमेरा आणि अभिनयाच्या जगापासून दूर जात त्यांनी सामान्य कौटुंबिक जीवन स्वीकारलं.

आज भारतीय चित्रपटसृष्टीला शंभर वर्षांहून अधिक काळाचा इतिहास आहे. या प्रदीर्घ प्रवासात बालकलाकारांनीही महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. मात्र, या परंपरेची सुरुवात करणाऱ्या नावांमध्ये दादासाहेब फाळकेंच्या कन्या मंदाकिनी आठावले यांचं नाव विशेष महत्त्वाने घेतलं जातं.

अवघ्या सहा-सात वर्षांच्या वयात बालकृष्णाची भूमिका साकारून पडद्यावर आलेली ही चिमुकली पुढे चित्रपटसृष्टीपासून दूर गेली; मात्र भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात तिचं नाव कायमचं कोरलं गेलं.