नेपाळमध्ये महापुराचा हाहाकार! १६० हून अधिक मृत्यू; हिमनदी कोसळल्याने महापूर आल्याचा प्राथमिक अंदाज

नेपाळमध्ये २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी आलेल्या भीषण महापुराने हिमालयीन भागात मोठी हानी केली आहे. रसुवा आणि नुवाकोटसह आसपासच्या जिल्ह्यांमध्ये भोटेकोशी आणि त्रिशूली नदीच्या पाण्याने रौद्ररूप धारण केले. २७ ऑगस्टच्या सकाळपर्यंत मृतांचा आकडा १६०च्या पुढे गेला असून मोठ्या संख्येने नागरिक आणि पर्यटक अद्याप बेपत्ता आहेत.

या महापुरामागे नेमकं कारण काय, याचा शोध सुरू असताना प्राथमिक उपग्रह विश्लेषणातून एक धक्कादायक माहिती समोर आली आहे. सुमारे ५,२०० मीटर उंचीवरील हिमनदीचा मोठा भाग तुटून खाली कोसळला आणि त्यातून निर्माण झालेल्या बर्फ-खडकाच्या प्रचंड प्रवाहाने नदीचा मार्ग काही काळ अडवला. त्यानंतर हा नैसर्गिक अडथळा फुटल्याने अचानक मोठ्या प्रमाणात पाणी आणि चिखलाचा प्रवाह खालील भागाकडे धावला असावा, असा प्राथमिक अंदाज आहे.

काही मिनिटांत बदललं संपूर्ण चित्र

२६ ऑगस्टच्या सकाळी भोटेकोशी नदीच्या प्रवाहात अचानक प्रचंड वाढ झाली. रसुवातील रसुवागढी, टिमुरे आणि स्याफ्रुबेसी परिसराला या पुराचा मोठा फटका बसला. त्यानंतर पुराचे पाणी त्रिशूली नदीच्या दिशेने वेगाने पुढे सरकल्याने नुवाकोट, धादिंग, गोरखा, चितवन आणि इतर भागांमध्येही त्याचा परिणाम जाणवला.

पुराच्या वेगामुळे घरे, रस्ते, पूल आणि जलविद्युत प्रकल्पांचे मोठे नुकसान झाले. प्राथमिक माहितीनुसार सुमारे ४० किलोमीटर रस्त्याचे नुकसान झाले असून अनेक मोटारयोग्य पूल वाहून गेले आहेत. महत्त्वाच्या वाहतूक मार्गांवरही मोठ्या प्रमाणात चिखल आणि मलबा साचल्याने बचावकार्याला अडथळे निर्माण झाले.

हिमनदी कोसळली आणि नदीला आला महापूर?

या दुर्घटनेचे कारण शोधण्यासाठी उपग्रह छायाचित्रे आणि भौगोलिक माहितीचे विश्लेषण करण्यात येत आहे. प्राथमिक विश्लेषणानुसार चीनच्या तिबेट भागातील नेपाळ-चीन सीमेपासून सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर बर्फ आणि खडकांचा मोठा भाग कोसळल्याचे संकेत मिळाले आहेत. हा भाग सुमारे ५,२०० मीटर उंचीवरून तब्बल १,२०० मीटर खाली कोसळल्याचे उपग्रह चित्रांमधून दिसून येत असल्याचे तज्ज्ञांनी सांगितले आहे.

बर्फ आणि खडकांचा हा प्रचंड ढिगारा ल्हेंडे नदीत कोसळल्यानंतर नदीचा प्रवाह तात्पुरता अडला असावा. त्यामुळे पाण्याचा साठा वाढला आणि नैसर्गिक अडथळा तुटल्यानंतर प्रचंड वेगाने पाणी, बर्फ, दगड आणि चिखल खाली वाहून आला असण्याची शक्यता आहे. या घटनेला ‘आइस-रॉक अव्हलांच’ म्हणजेच बर्फ-खडकांचा प्रचंड भूस्खलनजन्य प्रवाह म्हटले जात आहे.

मात्र, या घटनेला थेट ‘ग्लेशियल लेक आऊटबर्स्ट फ्लड’ म्हणजेच हिमनदीतील तलाव फुटल्यामुळे आलेला पूर असे अद्याप अधिकृतपणे घोषित करण्यात आलेले नाही. नेमकी यंत्रणा कोणती होती, याचा तपास सुरू आहे.

भूकंपामुळे पूर आला का?

पूर आल्यानंतर सुरुवातीला परिसरात नोंदवलेल्या भूकंपीय हालचालीमुळे हा महापूर भूकंपाशी संबंधित असल्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती. मात्र, अमेरिकेच्या यूएस जिओलॉजिकल सर्व्हेच्या माहितीनुसार २६ ऑगस्टला नेपाळजवळ ५.२ तीव्रतेची भूकंपीय नोंद झाली होती. पुढील विश्लेषणात या सिग्नलचा संबंध हिमनदीतून खाली कोसळलेल्या बर्फ-खडकांच्या प्रवाहाशी असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले.

म्हणजेच, सुरुवातीला भूकंपामुळे हिमनदी कोसळली असावी, असा संशय व्यक्त झाला असला तरी उपलब्ध वैज्ञानिक विश्लेषणानुसार नोंदवलेली भूकंपीय ऊर्जा ही स्वतःच्या कोसळण्यामुळे निर्माण झाल्याची शक्यता अधिक आहे. या घटनेचे अंतिम वैज्ञानिक विश्लेषण मात्र अद्याप सुरू आहे.

हवामान बदलाचा संबंध?

हिमालयातील वाढते तापमान आणि वेगाने वितळणाऱ्या हिमनद्या यामुळे अशा घटनांचा धोका वाढत असल्याची चिंता वैज्ञानिकांकडून व्यक्त केली जात आहे. उष्णता वाढल्याने बर्फाचे थर आणि पर्वतीय भागातील कायमस्वरूपी गोठलेली जमीन कमकुवत होऊ शकते. परिणामी मोठे बर्फाचे किंवा खडकांचे भाग अचानक अस्थिर होऊन खाली कोसळण्याचा धोका निर्माण होतो.

मात्र, या विशिष्ट पुरासाठी हवामान बदल हेच थेट कारण होते, असा अंतिम निष्कर्ष अद्याप काढलेला नाही. हिमनदीचा कोसळलेला भाग, नदीतील अडथळा, संभाव्य हिमनदीतील तलाव आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा एकत्रित अभ्यास केला जात आहे.

मृतांचा आकडा वाढण्याची भीती

२७ ऑगस्टच्या सकाळपर्यंत नेपाळ पोलिसांच्या माहितीनुसार मृतांचा आकडा १६२ वर पोहोचला होता. विविध जिल्ह्यांमध्ये मृतदेह सापडत असल्याने हा आकडा आणखी वाढण्याची शक्यता आहे. याशिवाय शेकडो नागरिक, सुरक्षा कर्मचारी आणि पर्यटक अद्याप बेपत्ता असल्याची माहिती आहे.

चितवन, धादिंग, नुवाकोट, गोरखा, नवलपरासी, तनहून आणि रसुवा या भागांमध्ये मृतदेह सापडले आहेत. अनेक भागांतील संपर्क व्यवस्था खंडित झाल्याने बेपत्ता व्यक्तींची अचूक संख्या निश्चित करण्यात प्रशासनाला अडचणी येत आहेत.

बचावकार्याला वेग

नेपाळी लष्कर, पोलीस आणि आपत्कालीन पथकांनी बचावकार्य सुरू केले आहे. हेलिकॉप्टरच्या मदतीने अडकलेल्या नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात येत आहे. मात्र, रस्ते आणि पूल वाहून गेल्यामुळे अनेक दुर्गम भागांपर्यंत पोहोचणे अत्यंत कठीण झाले आहे.

भारतासह विविध देशांनी नेपाळला मदतीची तयारी दर्शवली आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नेपाळमधील दुर्घटनेबद्दल शोक व्यक्त करत मदतीचे आश्वासन दिल्याचे वृत्त आहे.

नेपाळमधील ही दुर्घटना केवळ एका महापुराची घटना नसून हिमालयीन प्रदेशातील वाढत्या नैसर्गिक धोक्याची गंभीर आठवण करून देणारी आहे. हिमनद्या, पर्वतीय नद्या आणि बदलते हवामान यांचा परस्पर संबंध लक्षात घेता भविष्यात अशा आपत्तींचा अंदाज घेण्यासाठी अत्याधुनिक उपग्रह निरीक्षण, नदी पातळीवरील रिअल-टाइम मॉनिटरिंग आणि प्रभावी पूर्वसूचना यंत्रणा अधिक मजबूत करणे अत्यावश्यक ठरणार आहे.