2 ऑक्टोबरला ‘नो UPI डे’; व्यापारी QR कोडवरून पेमेंट घेणार नाहीत, नेमका वाद काय?
24 Sep 2026 4 Views ताज्या बातम्या2 ऑक्टोबरला ‘नो UPI डे’; व्यापारी QR कोडवरून पेमेंट घेणार नाहीत, नेमका वाद काय?
15 ऑक्टोबरपासून ₹2,000 पेक्षा जास्त रकमेच्या काही UPI व्यापारी व्यवहारांवर 0.4% MDR लागू होणार; व्यापारी संघटनांचा निर्णयाला विरोध
मुंबई : डिजिटल पेमेंटसाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या UPI संदर्भात व्यापारी संघटनांनी आंदोलनाची घोषणा केली आहे. 2 ऑक्टोबर 2026 रोजी ‘नो UPI डे’ पाळण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. या दिवशी देशभरातील छोटे-मोठे व्यापारी, किरकोळ दुकानदार आणि पेट्रोल पंप चालक UPI QR कोडद्वारे पेमेंट स्वीकारणार नसल्याचे व्यापारी संघटनांनी म्हटले आहे. त्यामुळे ग्राहकांना त्या दिवशी संबंधित दुकानांमध्ये खरेदीसाठी रोख रक्कम किंवा कार्डचा वापर करावा लागू शकतो. हा निर्णय 15 ऑक्टोबरपासून लागू होणाऱ्या नव्या Merchant Discount Rate (MDR) च्या निषेधार्थ घेण्यात आला आहे.
मात्र, येथे एक महत्त्वाची बाब स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. 2 ऑक्टोबरला देशभरातील UPI व्यवस्था तांत्रिकदृष्ट्या बंद राहणार नाही. व्यापारी संघटनांनी त्यांच्या आंदोलनाचा भाग म्हणून UPIद्वारे ग्राहकांकडून पेमेंट न स्वीकारण्याचे आवाहन केले आहे. त्यामुळे ‘देशभरात UPI बंद’ असे म्हणण्यापेक्षा ‘व्यापारी UPI पेमेंट स्वीकारणार नाहीत’ असे या निर्णयाचे स्वरूप आहे.
0.4 टक्के MDR मुळे व्यापारी नाराज
या आंदोलनामागील प्रमुख कारण म्हणजे UPI व्यवहारांवर लागू होणारा 0.4 टक्के MDR. NPCIच्या नव्या शुल्करचनेनुसार, 15 ऑक्टोबर 2026 पासून ₹2,000 पेक्षा जास्त रकमेच्या निवडक Person-to-Merchant (P2M) UPI व्यवहारांवर 0.4% MDR आकारला जाणार आहे. या शुल्काची कमाल मर्यादा प्रति व्यवहार ₹300 ठेवण्यात आली आहे. ₹75,000 किंवा त्यापेक्षा अधिक रकमेच्या व्यवहारांसाठीही MDR ₹300 इतकाच राहणार आहे.
MDR म्हणजे डिजिटल पेमेंट स्वीकारण्यासाठी व्यापाऱ्याकडून पेमेंट प्रक्रियेतील संबंधित संस्थांना दिले जाणारे शुल्क. त्यामुळे ग्राहकाने दुकानात ₹10,000ची UPIद्वारे खरेदी केली, तर 0.4% दरानुसार ₹40 MDR लागू होऊ शकतो. हे शुल्क ग्राहकाकडून थेट UPI व्यवहाराच्या वेळी आकारले जाणारे शुल्क नसून व्यापाऱ्याच्या बाजूने लागू होणारे शुल्क आहे.
कोणत्या UPI व्यवहारांवर परिणाम?
नव्या व्यवस्थेचा परिणाम प्रत्येक UPI व्यवहारावर होणार नाही. ₹2,000 पर्यंतच्या P2M व्यवहारांवर MDR लागू होणार नाही. तसेच व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीला केलेले Person-to-Person (P2P) UPI व्यवहार या MDRच्या कक्षेत येत नाहीत. त्यामुळे मित्राला, नातेवाईकाला किंवा अन्य व्यक्तीला पैसे पाठवण्याची नेहमीची UPI सुविधा सुरूच राहणार आहे.
याशिवाय, दररोजच्या किरकोळ व्यवहारांपैकी मोठा हिस्सा ₹2,000 किंवा त्यापेक्षा कमी रकमेचा असल्याने नव्या MDRचा परिणाम सर्व व्यवहारांवर होणार नाही, असे उपलब्ध माहितीतून स्पष्ट होते. काही लहान व्यापाऱ्यांनाही विशेष सवलत देण्यात आली आहे.
ग्राहकांकडून शुल्क वसूल करता येणार का?
नव्या शुल्करचनेबाबत ग्राहकांमध्ये सर्वात मोठा प्रश्न हा आहे की, व्यापारी MDRचा खर्च ग्राहकांकडून वसूल करू शकतील का? उपलब्ध माहितीनुसार, MDR ग्राहकांवर थेट टाकण्यास परवानगी नाही. बँका आणि पेमेंट सेवा देणाऱ्या संस्थांना व्यापाऱ्यांनी हा शुल्कभार ग्राहकांकडे वळवू नये, याची खात्री करण्यास सांगण्यात आले आहे.
मात्र, व्यापारी संघटनांचा आक्षेप त्यांच्या स्वतःच्या खर्चाबाबत आहे. किराणा, पेट्रोल-डिझेल, इलेक्ट्रॉनिक्स, धान्य आणि अन्य किरकोळ व्यवसायांमध्ये नफ्याचे प्रमाण कमी असल्याचे व्यापारी संघटनांचे म्हणणे आहे. त्यामुळे डिजिटल पेमेंट स्वीकारताना अतिरिक्त शुल्क लागू झाल्यास त्यांच्या व्यवहाराच्या खर्चावर परिणाम होऊ शकतो, अशी त्यांची भूमिका आहे.
2 ऑक्टोबरला नेमकं काय होणार?
Federation of All India Vyapar Mandal (FAIVM) आणि Confederation of All India Traders (CAIT) यांसारख्या व्यापारी संघटनांनी 2 ऑक्टोबरला ‘नो UPI डे’ पाळण्याचे आवाहन केले आहे. या आंदोलनात किरकोळ दुकानदार, व्यापारी तसेच काही पेट्रोल पंप चालक सहभागी होण्याची शक्यता आहे. त्या दिवशी ग्राहकांना UPIऐवजी रोख किंवा क्रेडिट/डेबिट कार्ड वापरावे लागू शकते.
महाराष्ट्रातूनही या आंदोलनाला व्यापारी संघटनांचा पाठिंबा असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. महाराष्ट्र चेंबर ऑफ कॉमर्स (MACCIA) चे अध्यक्ष रवींद्र मंगवे यांनी आंदोलनाला पाठिंबा दिल्याचे एबीपी माझाने म्हटले आहे. तसेच ऑल इंडिया मोबाइल रिटेलर्स असोसिएशन, ऑल इंडिया ज्वेलर्स अँड गोल्डस्मिथ फेडरेशन आणि रिटेल ट्रेडर्स वेल्फेअर असोसिएशन यांसारख्या संघटनांचाही आंदोलनात सहभाग असल्याचे वृत्त आहे.
मध्य प्रदेशात प्रातिनिधिक ‘नो UPI डे’
या आंदोलनाची सुरुवात काही भागांत प्रातिनिधिक स्वरूपात झाल्याचेही वृत्तात म्हटले आहे. 23 सप्टेंबर रोजी मध्य प्रदेशातील भोपाळ, इंदूर, ग्वाल्हेर आणि मुझफ्फरपूर यांसारख्या शहरांमध्ये 125 व्यापारी संघटनांनी प्रातिनिधिक स्वरूपात ‘नो UPI डे’ पाळल्याचा दावा एबीपी माझाच्या वृत्तात करण्यात आला आहे. त्याचा सुमारे 25 टक्के व्यवहारांवर परिणाम झाल्याचेही त्यात नमूद आहे.
दरम्यान, नव्या MDR व्यवस्थेमुळे UPIच्या वापरावर आणि व्यापाऱ्यांच्या डिजिटल पेमेंट स्वीकारण्याच्या निर्णयांवर काय परिणाम होतो, हे 15 ऑक्टोबरनंतर अधिक स्पष्ट होईल. सध्या 2 ऑक्टोबरच्या आंदोलनामुळे काही व्यापारी UPI स्वीकारणार नसल्याने त्या दिवशी ग्राहकांनी पर्यायी पेमेंट पद्धतीची तयारी ठेवण्याचे आवाहन व्यापारी संघटनांकडून करण्यात आले आहे.
महत्त्वाचे: 2 ऑक्टोबरला UPI नेटवर्क देशभर बंद होणार नाही; व्यापारी संघटनांनी आंदोलन म्हणून UPIद्वारे पेमेंट स्वीकारू नये असे आवाहन केले आहे.