Rakshabandhan 2026 : बुलढाण्यातील ‘या’ गावात रक्षाबंधन साजरंच होत नाही; 735 वर्षांपूर्वीच्या इतिहासाची आजही आठवण

आज श्रावणी पौर्णिमा म्हणजेच रक्षाबंधन. भाऊ-बहिणीच्या अतूट प्रेमाचा आणि जिव्हाळ्याच्या नात्याचा हा सण देशभरात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. बहिण भावाच्या मनगटावर राखी बांधते, भाऊ बहिणीच्या रक्षणाचे वचन देतो आणि घराघरात गोडधोड केले जाते. मात्र, महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यातील एका गावात आजही रक्षाबंधन साजरे केले जात नाही. या गावातील एकही बहीण आपल्या भावाला राखी बांधत नाही. यामागे तब्बल 735 वर्षांपूर्वीच्या एका ऐतिहासिक घटनेची आठवण असल्याचे सांगितले जाते.

बुलढाणा जिल्ह्यातील संग्रामपूर तालुक्यात वानखेड हे गाव आहे. या गावाची लोकसंख्या जवळपास दहा हजारांच्या आसपास असून येथे पालिवाल समाज मोठ्या प्रमाणात वास्तव्यास आहे. या समाजाच्या परंपरेनुसार रक्षाबंधनाचा दिवस उत्सव म्हणून साजरा करण्याऐवजी पूर्वजांच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी आणि त्यांना सामूहिक श्रद्धांजली अर्पण करण्यासाठी हा दिवस पाळला जातो.

राजस्थानच्या पालीपासून वानखेडपर्यंतचा प्रवास

स्थानिक माहितीनुसार, सुमारे 735 वर्षांपूर्वी राजस्थानमधील पाली परिसरातून पालिवाल समाजातील अनेक कुटुंबे व्यवसायाच्या निमित्ताने देशाच्या विविध भागांत स्थलांतरित झाली. याच काळात काही कुटुंबे वानखेड येथे येऊन स्थायिक झाली आणि कालांतराने हे गाव त्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनले.

या परंपरेमागे राजस्थानमधील पाली परिसरावर झालेल्या ऐतिहासिक हल्ल्याची आठवण जोडली जाते. सुमारे 1291 च्या आसपास पाली परिसरावर दिल्ली सल्तनतीच्या काळात हल्ला झाल्याचे स्थानिक परंपरेत सांगितले जाते. या संघर्षात मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली आणि अनेक कुटुंबांना आपले मूळ गाव सोडून इतर भागांत स्थलांतर करावे लागले.

स्थानिक पालिवाल समाजाच्या मते, हा हल्ला श्रावणी पौर्णिमेच्या दिवशी झाला होता. त्यामुळे या दिवसाला समाजाच्या सामूहिक स्मृतीमध्ये वेगळे आणि भावनिक महत्त्व प्राप्त झाले.

रक्षाबंधनाऐवजी ‘एकता दिन’

याच ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ वानखेडमधील पालिवाल समाज आजही रक्षाबंधन साजरे करत नाही. या दिवशी गावातील समाजबांधव एका मंदिरात एकत्र येतात. आपल्या पूर्वजांच्या स्मृतींना अभिवादन करून त्यांना सामूहिक श्रद्धांजली अर्पण केली जाते. हा दिवस समाजाच्या एकतेचे प्रतीक म्हणून ‘एकता दिन’ म्हणूनही पाळला जातो.

या दिवशी घराघरात नेहमीप्रमाणे राखी बांधण्याची किंवा गोडधोड करण्याची परंपरा नाही. गावातील बहिणी आपल्या भावांच्या मनगटावर राखी बांधत नाहीत. रक्षाबंधनाच्या दिवशी आनंदोत्सव करण्याऐवजी पूर्वजांच्या बलिदानाची आठवण ठेवत समाज एकत्र येतो.

735 वर्षांनंतरही परंपरा कायम

काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या आणि समाजाच्या जीवनशैलीत अनेक बदल झाले. मात्र, वानखेडमधील पालिवाल समाजाने आपल्या पूर्वजांच्या स्मृतीशी जोडलेली ही परंपरा आजही जपली आहे. त्यामुळे देशाच्या विविध भागांत रक्षाबंधनाचा उत्साह असताना वानखेडमध्ये मात्र या दिवसाचे स्वरूप पूर्णपणे वेगळे असते.

भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचा सण म्हणून रक्षाबंधनाची ओळख संपूर्ण देशात आहे. मात्र, वानखेडमधील ही परंपरा दाखवून देते की एखाद्या ऐतिहासिक घटनेचा परिणाम पुढील अनेक पिढ्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनावर किती खोलवर होऊ शकतो.

एका बाजूला देशभरात बहिणी भावाच्या मनगटावर राखी बांधून त्याच्या दीर्घायुष्याची आणि सुख-समृद्धीची कामना करत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला वानखेडमधील पालिवाल समाज आपल्या पूर्वजांच्या आठवणींना उजाळा देत एकत्र येत आहे.

इतिहास हा केवळ पुस्तकांमध्ये जतन केलेला भूतकाळ नसतो, तर अनेकदा तो समाजाच्या परंपरा, रूढी आणि भावनांमध्येही जिवंत राहतो. वानखेडमधील रक्षाबंधनाची ही अनोखी परंपरा त्याचेच एक वेगळे उदाहरण आहे.