सांगली गणपती पंचायतन संस्थानचा वारसाहक्काचा वाद चव्हाट्यावर; ‘युवराज आदित्यराजेच कायदेशीर वारस’

सांगली गणपती पंचायतन संस्थानचा वारसाहक्काचा वाद चव्हाट्यावर; ‘युवराज आदित्यराजेच कायदेशीर वारस’

१९४०च्या कायदा-गॅझेटचा दाखला देत विजयसिंहराजे पटवर्धन यांचे स्पष्टीकरण; गणेशोत्सवातील आरतीवरून कन्या भाग्यश्री आणि संस्थान व्यवस्थापनातील मतभेद पुन्हा चर्चेत

सांगली : सांगलीच्या ऐतिहासिक श्री गणपती पंचायतन संस्थानच्या वारसाहक्काचा आणि धार्मिक विधींमधील मानपानाचा वाद गणेशोत्सवाच्या काळात पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. संस्थानचे प्रमुख विजयसिंहराजे पटवर्धन यांनी युवराज आदित्यराजे पटवर्धन हेच संस्थानचे कायदेशीर वारस असल्याचे स्पष्ट केले आहे. संस्थानचा कायदा, १९४०चे गॅझेट, पूर्वजांनी निश्चित केलेले नियम तसेच पटवर्धन घराण्याच्या रूढी-परंपरांनुसार आदित्यराजे यांना कायदेशीररीत्या दत्तक घेण्यात आल्याचा दावा त्यांनी केला आहे. त्यामुळे संस्थानच्या वारसाहक्काबाबत आता कोणताही संभ्रम नसल्याचे विजयसिंहराजे यांनी सांगितले.

गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीला अभिनेत्री आणि पटवर्धन घराण्यातील कन्या भाग्यश्री पटवर्धन-दासानी यांनी सांगलीतील गणपती पंचायतन संस्थानच्या मंदिरात आरती केल्याने हा वाद पुन्हा सार्वजनिक झाला. त्या वेळी संस्थानचे व्यवस्थापक आणि भाग्यश्री यांच्यात शाब्दिक वाद झाल्याचे विविध वृत्तांत नमूद करण्यात आले आहे. या घटनेनंतर संस्थानचा उत्तराधिकारी कोण आणि धार्मिक विधींमध्ये मान कोणाला, हा प्रश्न चर्चेत आला.

१९४०च्या कायद्याचा दाखला

विजयसिंहराजे पटवर्धन यांनी आपल्या भूमिकेच्या समर्थनार्थ गणपती पंचायतन संस्थान ॲक्ट आणि १९४०च्या गॅझेटमधील कलम ५ याचा दाखला दिला आहे. या तरतुदींनुसार पूर्वजांनी निश्चित केलेले नियम व अटी तसेच संस्थानच्या परंपरा आणि चालीरीती महत्त्वाच्या असल्याचे त्यांनी सांगितले. या नियमांनुसार युवराज आदित्यराजे यांना कायदेशीररीत्या दत्तक घेण्यात आले असून, तेच संस्थानचे वारस असल्याचे त्यांचे म्हणणे आहे.

इतर वृत्तांमध्येही विजयसिंहराजे यांनी आदित्यराजे यांना दत्तक घेण्याची प्रक्रिया कायदेशीर असल्याचे सांगितल्याचे नमूद आहे. त्यांच्यानुसार, संस्थानच्या उत्तराधिकारीपदासाठी आदित्यराजे यांची नियुक्ती करण्यात आली असून पुढे संस्थानचा कारभार आणि परंपरागत विधी त्यांच्याकडे सोपवले जातील.

या संदर्भात उपलब्ध वृत्तांमध्ये कायदा आणि गॅझेटचा दाखला विजयसिंहराजे यांच्या वक्तव्याच्या स्वरूपात देण्यात आला आहे. या कायदेशीर तरतुदींचा स्वतंत्र न्यायालयीन अर्थ किंवा अंतिम कायदेशीर निर्णय या वृत्तांत उपलब्ध नाही. त्यामुळे वारसाहक्काबाबतची ही भूमिका विजयसिंहराजे यांची अधिकृत भूमिका म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

आरतीवरून नेमका वाद काय?

गणेशोत्सवाच्या काळात भाग्यश्री पटवर्धन-दासानी सांगलीत आल्या आणि त्यांनी गणपती पंचायतन संस्थानच्या मंदिरात आरती केली. त्या वेळी संस्थानचे व्यवस्थापक जयदीप अभ्यंकर यांच्याशी त्यांचा वाद झाल्याचे वृत्त आहे. काही वृत्तांनुसार, भाग्यश्री यांनी वडील विजयसिंहराजे यांच्या प्रकृतीची स्थिती लक्षात घेऊन गणेशोत्सवाची परंपरा पुढे सुरू ठेवण्यासाठी कुटुंबातील मुलींपैकी कोणीतरी उपस्थित असणे आवश्यक असल्याचे सांगितले होते. मात्र, त्यांनी आरती करण्याच्या अधिकाराबाबत थेट भाष्य केले नव्हते.

याच मुद्द्यावर विजयसिंहराजे यांनी आक्षेप घेतला. त्यांच्या मते, संस्थानचा उत्तराधिकारी म्हणून आदित्यराजे यांची नियुक्ती झाल्यानंतर धार्मिक विधी आणि परंपरागत मानपान त्यांच्याच माध्यमातून पुढे जाणे अपेक्षित आहे. त्यामुळे आदित्यराजे यांना डावलून दुसऱ्या दिवशी पूजा किंवा आरती करण्याचा अधिकार कोणाने दिला, असा सवाल त्यांनी उपस्थित केला.

आदित्यराजेंची निवड कधी झाली?

विजयसिंहराजे यांच्या म्हणण्यानुसार, २०१६ ते २०२१ या कालावधीत त्यांनी स्वतः संस्थानचा कारभार पाहिला. त्यानंतर २०२१मध्ये त्यांनी कारभार राणीसाहेबांच्या भाच्याकडे, जयदीप अभ्यंकर यांच्याकडे सोपवला. पुढे २०२३-२४च्या काळात अभ्यंकर यांच्या १६ वर्षांच्या मुलाला दत्तक घेऊन त्याला युवराज आदित्यराजे पटवर्धन म्हणून अधिकृत उत्तराधिकारी घोषित करण्यात आल्याचे वृत्तांत नमूद आहे.

विजयसिंहराजे यांनी याच निर्णयाचा पुनरुच्चार करत आदित्यराजे हेच पुढील काळात संस्थानचे युवराज म्हणून काम पाहतील, असे स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवातील आरतीच्या घटनेला केवळ एका धार्मिक विधीपुरते न पाहता संस्थानच्या उत्तराधिकाराशी जोडले जात आहे.

भाग्यश्रींची भूमिका काय?

भाग्यश्री पटवर्धन यांनी आरती केल्यानंतर निर्माण झालेल्या वादावर विस्तृत भाष्य करण्याचे टाळल्याचे वृत्त आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, वडिलांची प्रकृती ठीक नसल्यामुळे गणेशोत्सवाची परंपरा सुरू ठेवण्यासाठी आपण उपस्थित राहिलो, अशी भूमिका त्यांनी मांडली होती. मात्र, आदित्यराजे यांच्या उत्तराधिकारीपदाला विरोध करण्याच्या उद्देशाने आपण आरती केली, असा स्पष्ट दावा त्यांनी केलेला उपलब्ध वृत्तांत दिसत नाही.

दरम्यान, विजयसिंहराजे यांनी भाग्यश्री यांनी संस्थानच्या पुजारी आणि व्यवस्थापनाची माफी मागावी, अशी मागणी केली आहे. त्यांच्या मते, संस्थानच्या परंपरा आणि अधिकारव्यवस्थेचे पालन होणे आवश्यक आहे.

पटवर्धन घराण्याची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

सांगलीच्या गणपती पंचायतन संस्थानला पटवर्धन घराण्याच्या इतिहासाशी जोडले जाते. यापूर्वीही विजयसिंहराजे यांनी सांगलीची स्थापना आणि संस्थानच्या परंपरेबाबत भाष्य केले आहे. २०२३मध्ये त्यांनी सांगितले होते की, पहिले चिंतामणराव पटवर्धन यांनी सांगली वसवली आणि त्यांच्या पूर्वजांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कार्याची परंपरा पुढे चालवली. त्यांनी सातारच्या गादीशी असलेल्या पारंपरिक संबंधांचाही उल्लेख केला होता.

त्यामुळे गणपती पंचायतन संस्थानमधील सध्याचा वाद हा केवळ आरतीच्या मानापुरता मर्यादित नसून संस्थानची परंपरा, उत्तराधिकारीपद आणि कुटुंबातील अधिकाररचना यांच्याशी संबंधित असल्याचे चित्र आहे.

सध्या विजयसिंहराजे पटवर्धन यांनी १९४०च्या कायदा-गॅझेटचा आधार घेत युवराज आदित्यराजे हेच कायदेशीर वारस असल्याचे स्पष्ट केले आहे. दुसरीकडे, गणेशोत्सवातील भाग्यश्री पटवर्धन यांच्या आरतीमुळे कुटुंबातील मतभेद सार्वजनिक झाले आहेत. या वादाच्या पुढील टप्प्यात संस्थानची परंपरागत व्यवस्था आणि वारसाहक्काबाबतचे दावे कशा प्रकारे पुढे येतात, याकडे सांगलीतील नागरिकांचे लक्ष लागले आहे.