जगावर सुपर एल निनोचे संकट; फेब्रुवारीपर्यंत ४.५१ लाख अतिरिक्त मृत्यूंचा अंदाज

El Nino 2026 : जगावर सुपर एल निनोचे संकट; फेब्रुवारीपर्यंत ४.५१ लाख अतिरिक्त मृत्यूंचा अंदाज

मुंबई : जगभरातील हवामानात मोठे बदल घडवून आणण्याची क्षमता असलेल्या एल निनो या नैसर्गिक हवामान प्रक्रियेने पुन्हा एकदा शास्त्रज्ञांची चिंता वाढवली आहे. सध्याचा एल निनो अधिक तीव्र होण्याची शक्यता असून, त्याचा परिणाम तापमान, पाऊस, शेती आणि मानवी आरोग्यावर होऊ शकतो. जागतिक हवामान संघटनेच्या अंदाजानुसार, ही स्थिती फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत कायम राहण्याची शक्यता आहे. दरम्यान, शिकागो विद्यापीठाशी संबंधित क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबच्या संशोधकांनी जून २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ या कालावधीत वाढलेल्या उष्णतेमुळे जगभरात सुमारे ४ लाख ५१ हजार अतिरिक्त मृत्यू होण्याचा अंदाज व्यक्त केला आहे. हा संशोधनाधारित अंदाज आहे; प्रत्यक्षात घडलेल्या मृत्यूंची संख्या नाही. 

एल निनो म्हणजे नेमकं काय?

एल निनो ही प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागावरील तापमानात असामान्य वाढ होण्याशी संबंधित नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे. साधारणपणे दर दोन ते सात वर्षांनी ही स्थिती वेगवेगळ्या तीव्रतेने निर्माण होऊ शकते. या प्रक्रियेमुळे समुद्रावरील वाऱ्यांच्या हालचाली आणि वातावरणातील उष्णतेचे वितरण बदलते. त्याचा परिणाम जगातील अनेक प्रदेशांच्या पावसाच्या आणि तापमानाच्या पद्धतीवर होतो.

एल निनोचा प्रभाव सर्व देशांमध्ये एकसारखा दिसत नाही. काही भागांमध्ये तापमान वाढते आणि दुष्काळाचा धोका निर्माण होतो, तर काही प्रदेशांमध्ये अतिवृष्टी आणि पूरस्थिती निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे या हवामान प्रक्रियेचा अभ्यास करताना स्थानिक हवामान, समुद्राचे तापमान आणि इतर वातावरणीय घटकांचा एकत्रित विचार करावा लागतो.

डिसेंबरमध्ये तीव्रता वाढण्याची शक्यता

जागतिक हवामान संघटनेने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये दिलेल्या माहितीनुसार, सध्याचा एल निनो अधिक मजबूत होण्याची शक्यता आहे. ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत मध्य आणि पूर्व उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा सुमारे ३.७ अंश सेल्सिअस जास्त राहू शकते, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.

हा अंदाज यापूर्वीच्या २०१५-१६ मधील एल निनोच्या नोंदवलेल्या तापमानवाढीपेक्षा अधिक आहे. सध्याची स्थिती १९५० नंतरच्या सर्वाधिक तीव्र एल निनो घटनांपैकी एक ठरू शकते, असेही हवामान तज्ज्ञांनी म्हटले आहे. 

मात्र, एल निनोची तीव्रता आणि त्याचे प्रत्यक्ष परिणाम यामध्ये फरक असतो. एखाद्या प्रदेशात किती तापमान वाढेल किंवा किती पाऊस कमी-जास्त होईल, हे स्थानिक परिस्थितीवर अवलंबून असते. त्यामुळे प्रत्येक देशात एकसारखे हवामान संकट निर्माण होईल, असे मानणे योग्य ठरणार नाही.

४ लाख ५१ हजार मृत्यूंचा अंदाज कशामुळे?

क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबच्या संशोधनानुसार, एल निनोशी संबंधित अतिरिक्त उष्णतेमुळे जून २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ या नऊ महिन्यांच्या कालावधीत जगभरात सुमारे ४ लाख ५१ हजार अतिरिक्त मृत्यू होण्याचा अंदाज आहे. हा अंदाज सामान्य वर्षाच्या तुलनेत उष्णतेशी संबंधित मृत्यूंमध्ये होणाऱ्या संभाव्य वाढीवर आधारित आहे. 

अत्यंत उष्ण हवामानाचा परिणाम विशेषतः वृद्ध व्यक्ती, लहान मुले, दीर्घकाळ आजारी असलेले लोक आणि उन्हात काम करणाऱ्या कामगारांवर अधिक होऊ शकतो. शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्याची क्षमता कमी झाल्यास उष्माघात, निर्जलीकरण आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांवरील ताण यांसारखे धोके वाढू शकतात.

संशोधकांनी व्यक्त केलेला मृत्यूंचा आकडा हा अंदाज आहे. तो निश्चितपणे घडणारच, असे नाही. हवामानाचा पुढील प्रवास, आरोग्यसेवेची उपलब्धता, उष्णतेपासून संरक्षणासाठी केलेली तयारी आणि सरकारी उपाययोजना यांमुळे प्रत्यक्ष परिणाम बदलू शकतात.

भारतासाठी काय असू शकतात परिणाम?

भारतासाठी एल निनो महत्त्वाचा ठरण्याचे प्रमुख कारण म्हणजे देशातील शेती आणि पाण्याची उपलब्धता मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून आहे. एल निनोमुळे काही परिस्थितींमध्ये मान्सूनच्या पावसावर परिणाम होऊ शकतो. पावसाचे वितरण बदलल्यास पेरणी, पीकवाढ, सिंचन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

तापमानात मोठी वाढ झाल्यास शहरांमध्ये उष्णतेचा ताण वाढू शकतो. पाणीपुरवठा, विजेची मागणी आणि सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेवरही अतिरिक्त दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र, भारतात किती पाऊस पडेल किंवा कोणत्या राज्यात दुष्काळ पडेल, याचा निष्कर्ष केवळ एल निनोच्या अंदाजावरून काढता येत नाही. त्यासाठी भारतीय हवामान विभागाचे स्वतंत्र आणि अद्ययावत अंदाज महत्त्वाचे आहेत.

दुष्काळ, पूर आणि शेतीसमोरील आव्हाने

एल निनोमुळे पावसाच्या पद्धतीत होणारे बदल हे केवळ तापमानापुरते मर्यादित नसतात. काही प्रदेशांमध्ये पाण्याची कमतरता जाणवू शकते, तर इतर ठिकाणी कमी कालावधीत मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडण्याची शक्यता असते. अशा बदलांमुळे पिकांचे नुकसान, अन्नधान्याच्या पुरवठ्यात अडथळे आणि पाण्याच्या व्यवस्थापनासंबंधी समस्या निर्माण होऊ शकतात.

शेतकऱ्यांसाठी पेरणीचे नियोजन, पाण्याचा काटकसरीने वापर आणि स्थानिक हवामानाच्या अंदाजानुसार निर्णय घेणे महत्त्वाचे ठरते. त्याचप्रमाणे शहरांमध्ये उष्णतेपासून संरक्षण, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता आणि आपत्कालीन आरोग्यसेवा यांची तयारी आवश्यक आहे.

संकटाचा सामना करण्यासाठी आताच तयारी आवश्यक

हवामानातील संभाव्य बदलांचे परिणाम कमी करण्यासाठी स्थानिक प्रशासन, आरोग्य यंत्रणा आणि नागरिकांनी योग्य नियोजन करणे गरजेचे आहे. उष्णतेच्या लाटांबाबत वेळेवर सूचना देणे, सार्वजनिक ठिकाणी पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करणे, उष्णतेपासून बचावासाठी सुरक्षित जागा उपलब्ध करून देणे आणि बाहेर काम करणाऱ्या कामगारांसाठी योग्य विश्रांतीची व्यवस्था करणे यांसारख्या उपायांमुळे धोका कमी होऊ शकतो.

शास्त्रज्ञांच्या अंदाजानुसार, सध्याचा एल निनो २०२७ पर्यंत जागतिक तापमान आणि पावसाच्या पद्धतीवर प्रभाव टाकू शकतो. त्यामुळे पुढील काही महिने हवामानाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरणार आहेत. मात्र, संभाव्य संकटाचे प्रमाण प्रत्येक प्रदेशात वेगळे असू शकते.

एकूणच, सुपर एल निनोच्या तीव्रतेबाबत व्यक्त करण्यात आलेला अंदाज आणि उष्णतेशी संबंधित संभाव्य मृत्यूंची संख्या यामुळे जगभरात चिंता वाढली आहे. ४ लाख ५१ हजार अतिरिक्त मृत्यूंचा आकडा हा संशोधकांचा अंदाज असला, तरी उष्णतेपासून बचावासाठी वेळेत उपाययोजना करण्याची गरज या अहवालातून अधोरेखित होते. पुढील काळात जागतिक हवामान संघटनेचे अंदाज, स्थानिक हवामानातील बदल आणि सरकारांकडून केल्या जाणाऱ्या उपाययोजनांवर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.