नीम करोली बाबा कोण होते? ‘हनुमान अंश’मुळे पुन्हा चर्चेत आलेल्या आध्यात्मिक गुरूंची कहाणी

मूळ लोकसत्ता वृत्त

नीम करोली बाबा कोण होते? ‘हनुमान अंश’मुळे पुन्हा चर्चेत आलेल्या आध्यात्मिक गुरूंची कहाणी

दोन कोटींच्या बजेटमध्ये तयार झालेल्या चित्रपटाची ३०० कोटींची कमाई; कैंची धामला भाविकांची वाढती गर्दी, जगभरातील प्रसिद्ध व्यक्तींशी जोडले गेलेले नाव

नवी दिल्ली : नीम करोली बाबा हे नाव भारतीय अध्यात्मविश्वापुरते मर्यादित राहिले नाही. हनुमान भक्ती, सेवा, प्रेम आणि साधेपणासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या आध्यात्मिक गुरूंचा प्रभाव भारताबाहेरही पोहोचला. आता त्यांच्या जीवनावर आधारित ‘हनुमान अंश’ या चित्रपटामुळे नीम करोली बाबा पुन्हा चर्चेत आले आहेत. अवघ्या दोन कोटी रुपयांच्या बजेटमध्ये तयार झालेल्या या चरित्रपटाने जगभरात आतापर्यंत सुमारे ३०० कोटी रुपयांची कमाई केल्याचे ‘लोकसत्ता’च्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.

चित्रपटात नीम करोली बाबांची भूमिका अभिनेता शोभिनव सत्य यांनी साकारली आहे. त्यांच्या जीवनातील आध्यात्मिक प्रसंग, भक्ती आणि अनुयायांशी असलेले नाते यांना चित्रपटात स्थान देण्यात आले आहे. बाबांशी संबंधित असलेल्या चमत्कारांच्या कथा आणि भक्तांच्या अनुभवांचाही त्यांच्या लोकप्रियतेत मोठा वाटा राहिला आहे. चित्रपटाच्या यशानंतर उत्तराखंडमधील कैंची धामकडे जाणाऱ्या भाविकांची संख्याही वाढल्याचे वृत्त आहे.

लक्ष्मण नारायण शर्मा ते नीम करोली बाबा

नीम करोली बाबांचे मूळ नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा होते. त्यांचा जन्म सुमारे १९०० मध्ये उत्तर प्रदेशातील अकबरपूर येथे एका संपन्न कुटुंबात झाला. लहान वयातच त्यांचा विवाह झाला होता. मात्र, वयाच्या सुमारे १२व्या वर्षी त्यांनी घर सोडले आणि राजस्थान, गुजरात तसेच उत्तर प्रदेशात भ्रमंती केली.

उत्तर प्रदेशातील ‘नीब करोरी’ या गावात त्यांनी तपश्चर्या केल्यामुळे पुढे त्यांना ‘नीम करोली बाबा’ या नावाने ओळखले जाऊ लागले. १९५०च्या दशकात नैनितालजवळील मनोरा टेकडीवर त्यांनी ‘हनुमान गढी’ मंदिराची स्थापना केली. त्यानंतर कैंची धाम, वृंदावन, कानपूर, दिल्ली आणि शिमला यांसारख्या ठिकाणी मंदिरे आणि आश्रम उभारले गेले.

त्यांच्या जीवनाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे गृहस्थ आणि संन्यासी जीवनातील प्रवास. घर सोडल्यानंतर काही काळाने त्यांच्या वडिलांनी त्यांचा शोध घेऊन त्यांना पुन्हा घरी आणले. त्यानंतर त्यांनी काही काळ सामान्य गृहस्थ म्हणून संसार केला. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली. कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचा काही भाग पूर्ण झाल्यानंतर वयाच्या सुमारे २४-२५व्या वर्षी त्यांनी पुन्हा कायमचा गृहत्याग केला आणि साधूचे जीवन स्वीकारले.

कैंची धाम का महत्त्वाचे ठरले?

१५ जून १९६४ रोजी कैंची धाम येथे हनुमान मंदिराची प्राणप्रतिष्ठा झाली. पुढे हे ठिकाण नीम करोली बाबांच्या उत्तरायुष्यातील प्रमुख आश्रमांपैकी एक बनले. उत्तराखंडच्या कुमाऊं भागातील हे आश्रमस्थळ आज बाबांच्या अनुयायांसाठी महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे. आश्रमाच्या परिसरातून क्षिप्रा नदी वाहते.

जिल्हा प्रशासनाच्या आकडेवारीनुसार, २०२६च्या पहिल्या सहा महिन्यांत २४.३४ लाख लोकांनी कैंची धामला भेट दिली. यापूर्वी येथे वर्षाला सुमारे आठ लाख भाविक येत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे बाबांची लोकप्रियता आणि कैंची धामचे धार्मिक पर्यटन यांचा विस्तार किती मोठा झाला आहे, याची कल्पना येते.

अमेरिकेतील शिष्यांमुळे जगभर प्रभाव

नीम करोली बाबांचा प्रभाव भारताबाहेर नेण्यात त्यांच्या काही अमेरिकी शिष्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. त्यापैकी रिचर्ड अल्पर्ट, पुढे ‘राम दास’ म्हणून प्रसिद्ध झालेले हार्वर्डचे मानसशास्त्रज्ञ, हे सर्वाधिक परिचित नाव आहे. बाबांच्या सहवासातील अनुभवांवर आधारित त्यांच्या ‘Be Here Now’ या पुस्तकामुळे पाश्चिमात्य जगात नीम करोली बाबा आणि भारतीय अध्यात्माबद्दल उत्सुकता वाढली.

अमेरिकी गायक जेफ्री कागेल, म्हणजेच कृष्ण दास, तसेच देवीरोगाच्या निर्मूलनातील कामासाठी प्रसिद्ध असलेले साथरोगतज्ज्ञ डॉ. लॅरी ब्रिलियंट यांचाही बाबांच्या प्रमुख शिष्यांमध्ये समावेश केला जातो.

स्टीव्ह जॉब्स आणि मार्क झुकरबर्ग यांच्याशी संबंध

नीम करोली बाबांचे नाव तंत्रज्ञानविश्वातील दोन प्रसिद्ध व्यक्तींशीही जोडले जाते—स्टीव्ह जॉब्स आणि मार्क झुकरबर्ग. जॉब्स यांनी भारतभेटीदरम्यान कैंची धामला भेट दिली होती. पुढे मार्क झुकरबर्ग यांनी २०१५ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या फेसबुक मुख्यालयातील भेटीदरम्यान आपल्या आयुष्यातील एका कठीण काळाचा उल्लेख केला. त्या काळात स्टीव्ह जॉब्स यांनी त्यांना भारतातील कैंची धामला जाण्याचा सल्ला दिल्याचे झुकरबर्ग यांनी सांगितले होते.

यामुळे नीम करोली बाबा केवळ धार्मिक किंवा आध्यात्मिक क्षेत्रापुरते मर्यादित न राहता तंत्रज्ञान आणि पाश्चिमात्य लोकप्रिय संस्कृतीतही चर्चेचा विषय ठरले.

विराट कोहली-अनुष्का शर्माचीही भेट

नीम करोली बाबांच्या अनुयायांमध्ये भारतीय क्रिकेटपटू विराट कोहली आणि अभिनेत्री अनुष्का शर्मा यांचाही उल्लेख केला जातो. २०२२ मध्ये या दाम्पत्याने आपल्या मुलीसह कैंची धाम तसेच वृंदावनमधील बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली होती. त्यांच्या भेटीनंतर कैंची धाममधील भाविकांची गर्दी वाढल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते.

बाबांची विशिष्ट ‘कंबल मुद्रा’ही त्यांच्या ओळखीचा भाग आहे. काही अनुयायी या मुद्रेची तुलना हनुमानाच्या रूपाशी करतात आणि त्यांना हनुमानाचा अंश मानतात. कैंची धाम परिसरातील एका स्थानिक दुकानात बाबांना अर्पण केल्या जाणाऱ्या घोंगड्यांनाही विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. दुकानदाराने रेमंडच्या घोंगड्यांचा व्यवसाय सुरू करण्यामागेही बाबांची कृपा असल्याची आपली श्रद्धा व्यक्त केली आहे.

‘हनुमान अंश’ची निर्मिती कशी झाली?

‘हनुमान अंश’च्या निर्मितीमागेही नीम करोली बाबांबद्दलची वैयक्तिक उत्सुकता होती. चित्रपटाच्या २१ वर्षीय सहनिर्मात्या अनुप्रिया नागर ब्रिटनमधील बाथ विद्यापीठात शिक्षण घेत असताना स्टीव्ह जॉब्स आणि नीम करोली बाबा यांच्या भेटीची कथा ऐकून प्रभावित झाल्या. स्वित्झर्लंडमधील नोकरीचा विचार सोडून भारतात परतल्यानंतर त्या चित्रपटाच्या टीमशी जोडल्या गेल्या. १२० पानी पटकथा वाचल्यानंतर त्यांनी निर्मितीत सहभाग घेतला.

चित्रपटाच्या यशामुळे नीम करोली बाबांच्या जन्मगावाकडेही लक्ष वेधले गेले आहे. कैंची धामपासून सुमारे ४०० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या अकबरपूरमध्ये २००१ मध्ये बाबांच्या स्मरणार्थ मंदिर उभारण्यात आले. मात्र कैंची धामच्या तुलनेत येथे भाविकांची संख्या कमी आहे. स्थानिकांकडून बाबांना त्यांच्या जुन्या नावाने, ‘लक्ष्मण दासजी’, म्हणूनही स्मरले जाते.

अकबरपूरमध्ये बाबांच्या कुटुंबीय आणि मंदिर ट्रस्टशी संबंधित मालमत्तेचा वादही सुरू असल्याचे वृत्तात नमूद आहे. त्याचवेळी सरकारने जाहीर केलेल्या पर्यटन परिपथामुळे रस्ते, रिंग रोड आणि इतर पायाभूत सुविधांचा विकास होईल, अशी स्थानिकांची अपेक्षा आहे.

नीम करोली बाबांच्या जीवनाभोवती श्रद्धा, आध्यात्मिक अनुभव, भक्तांच्या चमत्कारकथा आणि त्यांच्या पाश्चिमात्य शिष्यांच्या आठवणी यांचे एक वेगळे विश्व तयार झाले आहे. ‘हनुमान अंश’ या चित्रपटाने त्या वारशाला नव्या पिढीसमोर आणले असून, त्याचबरोबर कैंची धाम आणि बाबांच्या जन्मगावाकडेही पुन्हा सार्वजनिक लक्ष वेधले आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, त्यांची शिकवण प्रेम, सेवा आणि भक्तीभोवती केंद्रित होती; त्यामुळे त्यांच्या लोकप्रियतेचा प्रभाव धार्मिक क्षेत्राबरोबरच सांस्कृतिक आणि पर्यटन क्षेत्रातही दिसून येत आहे.